doległość między miastami

wprowadź kody pocztowe miejscowości aby sprawdzić odległości między nimi

Z: pierwszy kod pocztowy: Warszawa
DO: drugi kod pocztowy: Grudziądz

Odległość w linii prostej: 203,4 km

Długość trasy: 305 km

Informacje o wybranych miejscach:

Warszawa (01-308)

Warszawa, miasto stołeczne Warszawa (skrót: m.st. Warszawa) – stolica kraju i województwa mazowieckiego, największe miasto Polski, położone w środkowo-wschodniej części kraju, na Nizinie Środkowomazowieckiej, na Mazowszu, nad Wisłą.

Od 2002 miasto stołeczne Warszawa jest gminą miejską mającą status miasta na prawach powiatu. W jej skład wchodzi 18 jednostek pomocniczych – dzielnic m.st. Warszawy.

Warszawa jest największym polskim miastem pod względem liczby ludności (1 729 119 mieszkańców, stan na 30 czerwca 2014) i powierzchni (517,24 km² łącznie z Wisłą, stan na 1 stycznia 2014)

Warszawa jest ośrodkiem naukowym, kulturalnym, politycznym oraz gospodarczym na skalę europejską. Tutaj znajdują się siedziby Prezydenta, Sejmu i Senatu, Rady Ministrów, Narodowego Banku Polskiego oraz innych instytucji i władz centralnych. Warszawa jest także siedzibą agencji Frontex odpowiedzialnej za bezpieczeństwo granic zewnętrznych Unii Europejskiej.

Warszawa jest drugim w historii Polski (po Lwowie) i jedynym w obecnych granicach Polski miastem odznaczonym Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari.

W 2010 think tank Globalization and World Cities (GaWC), badający wzajemne stosunki pomiędzy miastami świata w kontekście globalizacji, uznał Warszawę za metropolię globalną (Alpha-).

Nazwa miasta

Nazwa pojawia się w XIV-wiecznych zapiskach jako Warseuiensis (1321), Varschewia (1342) i XV wieku jako Warschouia (1482). Średniowieczna nazwa brzmiała Warszewa, Warszowa. Najprawdopodobniej pochodzi ona od formy dzierżawczej imienia Warsz (skróconej formy popularnego wówczas staropolskiego imienia Warcisław, Wrocisław), używanego m.in. wśród przedstawicieli rodu Rawów (Rawiczów) herbu Rawa, właścicieli części terenów w dzisiejszym centrum miasta, np. Solca i Mariensztatu.

Zmiana nazwy na Warszawa wynikła z mazowieckiej wymowy dialektycznej. Do końca XV wieku samogłoska -a- przechodziła w -e- po spółgłoskach miękkich (-sz- była w tamtym okresie spółgłoską miękką). W XV wieku formy z wtórnym -e- zaczęły być postrzegane jako gwarowe. Dlatego też zastępowano -e- przez -a-. Taka zmiana nie była uzasadniona etymologicznie, więc takie formy nazywa się hiperpoprawnymi (np. siadlisko, królawski). Tak też nastąpiła zmiana nazwy z Warszewa na Warszawa, która upowszechniła się w XVI wieku.

Legendarna etymologia wywodzi nazwę od imion rybaka Warsa i jego żony Sawy.

Położenie

Warszawa leży w środkowym biegu Wisły, na Nizinie Środkowomazowieckiej, w odległości około 350 km od Karpat i Morza Bałtyckiego. Jest jedyną w Europie stolicą leżącą w bezpośrednim sąsiedztwie parku narodowego.

Miasto leży po obu stronach rzeki i jest nieznacznie wydłużone wzdłuż jej brzegów (rozciąga się na ok. 30 km w kierunku północ-południe i ok. 28 km w kierunku wschód-zachód). Lewobrzeżna część Warszawy jest w większości położona na Równinie Warszawskiej (najwyższy punkt geodezyjny na skrzyżowaniu ul. Norwida i Nakielskiej, rejon zajezdni autobusowej „Redutowa” – 115,7 m n.p.m.; porównywalne wysokości w rejonie Filtrów – 114,7 m n.p.m. przy ul. Krzyckiego).

Pozostała część miasta leży w Dolinie Środkowej Wisły oraz na Równinie Wołomińskiej (częściowo dzielnice wschodnie) i w Kotlinie Warszawskiej (częściowo dzielnice północne). Na Bielanach, Białołęce, w Wawrze i Wesołej występują porośnięte lasem, wysokie na kilka-kilkanaście metrów wydmy śródlądowe, z najwyższym naturalnym punktem wysokościowym – 122,11 m n.p.m. (w rejonie planowanej ul. Stanisława Wigury na osiedlu Groszówka w Wesołej).

Stolica stanowi główne miasto monocentrycznej aglomeracji warszawskiej. Liczba jej mieszkańców, zależnie od koncepcji jej zasięgu, wynosi w przybliżeniu od 2,6 do 3 mln. W obszarze tym znajduje się około 20 miast.

Warunki naturalne Rzeźba terenu

Charakterystyczna dla krajobrazu miasta jest wysoka na 6–25 m skarpa wiślana, stanowiąca krawędź erozyjną wysoczyzny (Równiny Warszawskiej).

Na obszarze miasta znajduje się kilka wzgórz usypanych przez człowieka, m.in. Kopiec Powstania Warszawskiego (wysokość 121,0 m n.p.m.), Górka Szczęśliwicka (wysokość 152,0 m n.p.m. – najwyższy punkt wysokościowy w Warszawie), Kopa Cwila (wysokość 108 m n.p.m.), a także składowiska odpadów, m.in. Góra Śmieciowa na Radiowie (wysokość 144 m n.p.m.) czy hałda popiołów z Elektrociepłowni Siekierki na Siekierkach.

Najniżej w Warszawie położonym punktem jest brzeg Wisły przy granicy z Jabłonną (75,6 m n.p.m.).

Klimat Klimatogram dla Warszawy StLuMaKwMaCzLiSiWrPaLiGr   28 0-4   26 1-4   30 6-1   38 123   50 188   66 2111   76 2213   71 2212   46 178   40 124   38 51   36 2-3 Temperatury w °C
Opad całkowity w mm
Źródło: Weatherbase Na jednostki imperialne StLuMaKwMaCzLiSiWrPaLiGr   1.1 3225   1 3425   1.2 4330   1.5 5437   2 6446   2.6 7052   3 7255   2.8 7254   1.8 6346   1.6 5439   1.5 4134   1.4 3627 Temperatury w °F
Opad całkowity w calach

Według klasyfikacji Wincentego Okołowicza Warszawa leży w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego przejściowego. Według uaktualnionej klasyfikacji Köppena-Geigera Warszawa leży w strefie Dfb – klimatu kontynentalnego wilgotnego.

Cechami charakterystycznymi klimatu Warszawy są dość równomierne opady o średniej wieloletniej około 493 mm/rok z maksimum w czerwcu (72 mm) i minimum w lutym (18 mm). Średnia roczna temperatura powietrza wynosi +7,8 °C z maksimum w lipcu (+18,0 °C) i minimum w styczniu (–3,3 °C). Okres wegetacyjny w Warszawie wynosi od 200 do 210 dni w roku. Warszawa jest najczęściej pod wpływem mas powietrza polarno-morskiego (około 60% dni w roku) oraz polarno-kontynentalnego (około 30% dni w roku).

W Warszawie i okolicach bardzo wyraźnie zaznacza się wpływ dużej aglomeracji miejskiej na klimat (tzw. miejska wyspa ciepła). Objawia się to poprzez wyższe średnie temperatury w centrum miasta, częstsze opady (nagrzanie powietrza powoduje powstawanie silnych prądów wstępujących i chmur konwekcyjnych, którym towarzyszą ulewne opady i burze). W zależności od warunków meteorologicznych różnica temperatury między śródmieściem Warszawy i przedmieściami może sięgać 7-8 °C, a nawet 10 °C. Ze względu na większą szorstkość podłoża w centrum miasta zmniejsza się prędkość wiatru.

Z uwagi na wysoką zawartość aerozoli i zanieczyszczeń w powietrzu, zwiększa się zachmurzenie oraz pogarsza się przejrzystość powietrza, co prowadzi do zmniejszania bezpośredniego promieniowania słonecznego i zwiększenia promieniowania rozproszonego. Usłonecznienie w Warszawie wynosi ok. 1600 godzin/rok, z tym że w centrum miasta jest o 10% niższe.

Średnia temperatura i opady dla Warszawy MiesiącStyLutMarKwiMajCzeLipSieWrzPaźLisGruRoczna Średnie najwyższe temperatury [°C]0.41.96.813.119.321.923.623.417.912.35.51.912,3 Średnia dobowa temperatura [°C]-2.2-1.12.98.113.716.618.317.913.38.42.9-0.58,2 Średnie najniższe temperatury [°C]-4.8-4.0-1.03.18.111.312.912.38.64.40.3-2.84,0 Opady [mm]22.122.028.134.850.771.373.259.049.038.236.634.6519,6 Średnia liczba dni z opadami151413121213131212131416159 Średnie nasłonecznienie (w godzinach) 31581241502172402482171509360311619 Źródło: Światowa Organizacja Meteorologiczna, weather2travel (nasłonecznienie) Historia

Historia Warszawy sięga nawet IX wieku. Zasadniczy układ urbanistyczny dzisiejszej Warszawy ukształtował się podczas odbudowy ze znacznych zniszczeń po II wojnie światowej.

Średniowiecze

Pierwszymi osadami powstałymi na terenie dzisiejszej stolicy były m.in. Bródno (IX/X wiek) Kamion (1065 r.?), Jazdów (XII/XIII wiek). Po zdobyciu i zniszczeniu Jazdowa przez wojska Mendoga, przed 1294, książę płocki Bolesław II mazowiecki założył nową osadę Warszowa. Będąca ważnym ośrodkiem handlu i rybołówstwa osada na początku XIV stulecia została jedną z siedzib książąt mazowieckich, zaś od 1413 stolicą Księstwa Mazowieckiego. Wcześniej, około 1300 lokowano Stare Miasto. Nowe Miasto założono pod koniec XIV stulecia.

XVI–XVIII wiek

W roku 1526 Mazowsze wraz z Warszawą wcielono do Korony Królestwa Polskiego. Miasto miało prawo do czynnego uczestnictwa w akcie wyboru króla. Trzy lata później obrano Warszawę jako miejsce zwołań sejmu walnego (w roku 1529 odbyły się tu pierwsze obrady), zaś w 1573 roku miała tu miejsce pierwsza wolna elekcja nowego króla. W tym samym roku miała tu miejsce konfederacja warszawska w sprawie uprawomocnienia tolerancji religijnej w Rzeczypospolitej. Warszawa stała się ważnym łącznikiem między głównymi centrami politycznymi Polski i Litwy Krakowem i Wilnem, co było jednym z powodów przeniesienia rezydencji królewskiej w 1596, co uczynił Zygmunt III Waza. Odtąd Warszawa stała się ważnym centrum politycznym, gospodarczym i kulturalnym, przyjaznym dla szlachty, magnaterii i duchowieństwa. Nastąpiła urbanizacja miasta, przebudowano dawny zamek na wielką rezydencję królewską, przed którą postawiono kolumnę z figurą Zygmunta III Wazy. Okres prosperity przerwała wojna polsko-szwedzka 1655–1658, po czym zniszczone miasto odbudowano, co więcej w okresie panowania Jana III Sobieskiego, Warszawa stała się ważnym centrum artystycznym na skalę europejską w dobie baroku (wzniesiono m.in. pałac w Wilanowie, rezydencje i kościoły proj. Tylmana van Gameren). Pomimo kryzysu, chaosu i zniszczeń spowodowanych przez wojnę północną oraz klęsk elementarnych i kryzysu politycznego (konfederacja, wojna o sukcesję) stolica w okresie panowania Sasów przeżywała dalszy rozkwit, przede wszystkim kulturalny i artystyczny. Przebudowano zamek, założono Oś Saską, wzniesiono liczne kościoły i rezydencje w duchu późnego baroku i rokoka. Mimo bardzo trudnej sytuacji politycznej kraju, za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego zwołano w Warszawie Sejm Czteroletni (1788-1792) zaś 3 maja 1791 uchwalono konstytucję Rzeczypospolitej. Stolica miała nie tylko te osiągnięcia polityczne, lecz także przeżyła duży progres kulturalno-naukowy. W 1740 roku Stanisław Konarski założył Collegium Nobilium. Siedem lat później, bracia biskupi Józef Andrzej i Andrzej Stanisław Załuscy otworzyli dla publiczności bibliotekę, która była jednym z największych księgozbiorów w Europie. W 1767 roku powstał tu Teatr Narodowy. W 1767 roku założono Szkołę Rycerską, a w 1773 powołano Komisję Edukacji Narodowej. Spośród wzniesionych wówczas klasycystycznych budowli wyróżnia się pałac Na Wyspie. Skala progresu była na tyle wielka, iż Warszawę nazywano Paryżem Wschodu.

1795–1939

Po upadku Rzeczypospolitej Szlacheckiej w wyniku klęski insurekcji kościuszkowskiej (u jego schyłku miała miejsce rzeź ludności praskiej przez wojska rosyjskie) oraz III rozbioru w 1795 roku, Warszawę wcielono do Królestwa Prus. Oswobodzona przez wojska Napoleona w 1806 roku, stała się siedzibą Księstwa Warszawskiego. Podczas kongresu wiedeńskiego w 1815 roku obrano Warszawę jako stolicę Królestwa Kongresowego zależnego od cesarza rosyjskiego. W tym okresie powstały Aleje Jerozolimskie. W architekturze i sztuce dominował klasycyzm. Wzniesiono m.in. Teatr Wielki, Pałac Staszica i Belweder. W 1816 roku, dekretem cara Aleksandra I, powołany został Uniwersytet Warszawski z 5 wydziałami – teologii, prawa, medycyny, filozofii, nauki i sztuk pięknych. W mieście działały organizacje patriotyczne (m.in. Związek Wolnych Polaków, Towarzystwo Patriotyczne) i konspiracja przeciw zaborcy, który częstokroć łamał konstytucję.

Patriotyczne środowiska warszawskie przygotowały powstania narodowowyzwoleńcze: 29 listopada 1830 wybuchło powstanie listopadowe, a w okresie 1863–1864 trwało powstanie styczniowe. W czasie powstania listopadowego 1830 Warszawa była siedzibą władz powstańczych (Rząd Tymczasowy). W 1831 wokół Warszawy miały miejsce nierozstrzygnięte i zwycięskie przez powstańców bitwy (m.in. pod Olszynką Grochowską, Wawrem, Białołęką) jednakże (m.in. po ataku na Wolę) powstanie zostało stłumione przez Rosjan wspartych posiłkami z Prus.

W okresie powstania styczniowego 23 stycznia 1863 roku Warszawa była siedzibą powstańczego Rządu Narodowego. Po upadku powstania zniesiono Sejm, wojsko polskie i konstytucję, konfiskowano dobra, więziono, zsyłano na Sybir, zamknięto Uniwersytet i Towarzystwo Przyjaciół Nauk, zaprowadzono stan wojenny. Warszawa stała się do 1905 roku twierdzą. Represjom towarzyszyła rusyfikacja. W Warszawie powstało kilka cerkwi w tym największy Sobór św. Aleksandra na placu Saskim (współczesna nazwa: plac Marszałka Józefa Piłsudskiego). Jednocześnie rozbudowywano infrastrukturę. Warszawa stała się ważnym węzłem kolejowym łączącym Kolej Warszawsko-Wiedeńską (budowa w latach 1845–1848) Kolej Warszawsko-Petersburską (oddano do użytku w roku 1862) Warszawsko-Terespolską (od 1867 r.) oraz Kolej Nadwiślańską (od 1877 r.). Ponadto wybudowano także kolej obwodową i wąskotorową (do Piaseczna). Nad Wisłą powstało kilka nowych mostów w tym Most Kierbedzia. W Od 1856 zaczęto na szerszą skalę stosować oświetlenie gazowe, w miejsce wcześniej stosowanych lamp olejowych. Dostawy gazu zapewniała wybudowana w tym samym roku Gazownia Warszawska. W 1881 uruchomiono pierwszą centralę telefoniczną. W 1881 za sprawą prezydenta miasta Sokratesa Starynkiewicza przystąpiono do budowy nowoczesnych wodociągów i kanalizacji według projektu Williama Lindleya. Od 1885 zaczęto instalować ogrzewanie wodne mieszkań i innych pomieszczeń. Wcześniej, w 1862 roku powstało Muzeum Narodowe. 1897 roku Warszawa liczyła 626 tys. mieszkańców i była największym po Petersburgu i Moskwie miastem w obrębie Cesarstwa Rosyjskiego. Rozwój sportu w stolicy zaowocował założeniem w 1911 roku Polonii, a pięć lat później Legii.

Podczas I wojny światowej od 4 sierpnia 1915 do 1918 roku Warszawa znalazła się pod okupacją niemiecką. 11 listopada 1918 Rada Regencyjna przekazała Józefowi Piłsudskiemu władzę wojskową w Warszawie (14 listopada 1918 również pełnię władz cywilnych w stolicy) i naczelne dowództwo sił zbrojnych. W konsekwencji Warszawa stała się stolicą II Rzeczypospolitej. W okresie 13–26 sierpnia 1920, w czasie trwającej wówczas wojny polsko-bolszewickiej (mającej na celu m.in. podporządkowanie Polski ZSRR i ekspansję komunizmu na Zachód), na przedpolach Warszawy i okolicznych terenach rozegrała się bitwa warszawska. Punktem zwrotnym walk była bitwa pod Radzyminem, po której kontrofensywa Piłsudskiego zadecydowała o zwycięstwie.

W okresie międzywojennym Warszawa stała się wielką metropolią, w roku 1939 liczyła 1 mln 350 tys. mieszkańców. Miała wówczas miejsce silna urbanizacja miasta, którą kierował prezydent miasta Stefan Starzyński; m.in. budowa ponad 100 tys. mieszkań z infrastrukturą (osiedla na Żoliborzu, Saskiej Kępie, Mokotowie), oddanie do użytku – Muzeum Narodowego, renowacja Pałacu Blanka, Arsenału, Pałacu Brühla, odkrycie średniowiecznych murów Warszawy, założenie muzeum na Zamku Warszawskim i Muzeum Piłsudskiego w Belwederze, rozwój infrastruktury (rozbudowa komunikacji miejskiej, budowa lotniska na Okęciu, przygotowanie projektu budowy mostu Piłsudskiego i sieci metra, modernizacja tras wylotowych Warszawy, modernizacja siedmiu szpitali). Ponadto założono wiele parków (m.in. park Sowińskiego, park Dreszera, Zieleniec Wielkopolski, Skarpa na Dynasach).

Po 1939 roku

1 września 1939 niemiecka Luftwaffe rozpoczęła bombardowanie Warszawy. Dowództwo nad obroną stolicy powierzono gen. Walerianowi Czumie (od 3 września komendantowi obrony miasta) oraz gen. Juliuszowi Rómmlowi (od 8 września dowódcy Armii Warszawa). Bohaterska obrona trwała do 28 września, oprócz wojska, stolicę broniła ludność cywilna, którą wspierał prezydent Stefan Starzyński.

W okresie okupacji Warszawa była siedzibą władz dystryktu warszawskiego Generalnego Gubernatorstwa. Celem nazistów było całkowite zgermanizowanie Warszawy (m.in. tzw. plan Pabsta) stąd też miała tu miejsce masowa eksterminacja warszawian (liczne egzekucje, deportacje, wysyłki do obozów koncentracyjnych, obozów zagłady, na roboty do Rzeszy etc.).

W 1939 Warszawa była największym skupiskiem Żydów w Europie oraz drugim – po Nowym Jorku – na świecie. Według spisu ludności żydowskiej przeprowadzonego 28 października 1939 w Warszawie mieszkało wtedy 359 827 Żydów. W pierwszych latach okupacji stali się oni głównym celem niemieckiego terroru. W listopadzie 1940 utworzono getto. W 1942 80% mieszkańców getta wymordowano w komorach gazowych obozu zagłady w Treblince. W 1943 po powstaniu getto zostało zlikwidowane, pozostałych jeszcze przy życiu mieszkańców wymordowano lub wywieziono do obozów w dystrykcie lubelskim, a cały teren dzielnicy zamkniętej zrównano z ziemią.

Mimo hitlerowskiego terroru od początku okupacji Warszawa była wielkim centrum ruchu oporu i walki z okupantem. Intensywność i różnorodność form, m.in. formowanie wojska, masowe akcje zbrojne, mały i duży sabotaż, tajna działalność oświatowo-kulturalna, ratowanie dzieł sztuki, działalność rozmaitych ośrodków kierowniczych i działających w konspiracji stronnictw i grup politycznych uczyniły Warszawę siedzibą władz Polskiego Państwa Podziemnego i Komendy Głównej Armii Krajowej. 14 września 1944 roku Armia Czerwona wyzwoliła prawobrzeżną Warszawę. Terror okupanta niemieckiego z jednej i niebezpieczeństwo ekspansji dyktatury stalinowskiej z drugiej strony były asumptem zorganizowania przez AK w ramach akcji „Burza” powstania warszawskiego, które wybuchło 1 sierpnia 1944 roku i objęło całą lewobrzeżną Warszawę. Trwało ono 63 dni, oprócz powstańców z okupantem bohatersko walczyła także znaczna część ludności cywilnej. O upadku zdecydowała oprócz dostatecznego braku pomocy z zewnątrz, wzmożona eksterminacja ludności przez nazistów (m.in. rzezie na Woli i Ochocie).

Po kapitulacji, hitlerowcy w ramach zemsty wygnali większość mieszkańców, a zabudowę miasta systematycznie niszczyli. W czasie powstania po stronie polskiej zginęło 16 tys. powstańców i około 150 tys. ludności cywilnej. Ogółem podczas wojny, zginęło ok. 700 tys. warszawian. 17 stycznia 1945 zakończyła się okupacja hitlerowska, Armia Czerwona i Ludowe Wojsko Polskie zajęły lewobrzeżną Warszawę.

W wyniku bombardowania Warszawy (1939), powstania w getcie warszawskim (1943), powstania warszawskiego (1944) i zburzenia Warszawy (1944–1945) zniszczeniu uległo 75–85% zabudowy miasta (w tym 923 z 957 zabytków architektury). 14 lutego 1945 powołano Biuro Odbudowy Stolicy, 3 maja 1945 otwarto wystawę Warszawa oskarża, 16 czerwca 1945 utworzono Społeczny Fundusz Odbudowy Stolicy. W okresie stalinizmu miały miejsce liczne represje przedstawicieli opozycji i państwa podziemnego. Wskutek centralizacji państwa Warszawa stała się głównym centrum administracyjnym i politycznym kraju. Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (1952) jako pierwsza określiła Warszawę jako stolicę Polski. 14 maja 1955 roku został podpisany Układ Warszawski. W pełni historycznie odbudowano Stare i Nowe Miasto, Trakt Królewski wraz z okolicami i większość pojedynczych obiektów. W pozostałych przypadkach budowano w duchu modernizmu i socrealizmu, czego przykładem jest Pałac Kultury i Nauki. Odbudowano mosty, unowocześniono sieć transportową (m.in. Trasa W-Z). Kolejne inwestycje prowadzono w dalszych latach. Warszawa otrzymała sieć nowych arterii komunikacyjnych (m.in. Wisłostradę, Trasę Łazienkowską, Trasę Toruńską), wzniesiono Dworzec Centralny. Nastąpiła silna industrializacja (m.in. przemysł samochodowy, metalurgiczny, elektroniczny, farmaceutyczny, budowlany, odzieżowy, spożywczy) i urbanizacja (osiedla mieszkaniowe m.in. Bródno, Jelonki, Tarchomin, Targówek, Ursynów-Natolin-Kabaty). Przez cały okres PRL-u w Warszawie kształtował się ruch opozycyjny. Rozwijała się współczesna awangarda w sztuce, oprócz „Zachęty” nowymi wielkimi centrami sztuki nowoczesnej stały się m.in. Centrum Sztuki Współczesnej w Zamku Ujazdowskim, Galeria Foksal. W 1973 roku rozpoczęła się odbudowa Zamku Królewskiego. 2 czerwca 1979 w Warszawie rozpoczęła się pierwsza pielgrzymka papieża Jana Pawła II w Polsce. Od 6 lutego do 5 kwietnia 1989 roku w Pałacu Namiestnikowskim w Warszawie odbyły się obrady Okrągłego Stołu, które zapoczątkowały transformację ustrojową. Powołano lokalny samorząd i dokonano demokratyczne wybory przedstawicieli rad siedmiu dzielnic (Żoliborz, Wola, Ochota, Mokotów, Śródmieście, Praga-Północ, Praga-Południe). W 1994 roku dokonano reformy administracyjnej stolicy. Pierwszymi prezydentami miasta po okresie PRL byli kolejno Stanisław Wyganowski, Mieczysław Bareja, Marcin Święcicki, Paweł Piskorski i Wojciech Kozak. Po uchwaleniu w 2002 nowej tzw. ustawy warszawskiej, Warszawa stała się jednolitą gminą miejską na prawach powiatu, która jest częścią województwa mazowieckiego składającą się z 18 dzielnic. Pierwszym prezydentem Warszawy według nowego ustroju został Lech Kaczyński, następnie przez krótki okres Mirosław Kochalski i Kazimierz Marcinkiewicz. Od 2006 funkcję tę pełni Hanna Gronkiewicz-Waltz. Po 1990 roku nastąpił boom budowlany, miasto stało się ważnym centrum finansowym i siedzibą inwestorów krajowych i zagranicznych. Spośród wielu inwestycji do największych zalicza się m.in. budowę metra (pierwsza linia oddana do użytku w 1995 r.), Stadionu Narodowego, Muzeum Powstania Warszawskiego, obwodnicy Warszawy, odbudowę historycznej zabudowy placu Teatralnego, renowację Krakowskiego Przedmieścia, przebudowę lotniska im. F. Chopina na Okęciu.

Demografia

Warszawa jest największym polskim miastem pod względem liczby ludności (1 724 404 mieszkańców według stanu z 31 grudnia 2013) i powierzchni (517,24 km²). Ludność Warszawy stanowi około 4,5% mieszkańców całego kraju. Liczba ludności systematycznie nieznacznie wzrasta, na co niewielki wpływ ma przyrost naturalny – w 2008 wynoszący 0,4‰, a w dużo większym stopniu dodatnie saldo migracji – 2,1‰.

45,94% mieszkańców miasta (790 436) stanowią mężczyźni, 54,06% (929 962) – kobiety. Warszawa jest jednym z najbardziej sfeminizowanych miast w kraju (11. miejsce w 2008).

Dużą część faktycznych mieszkańców stanowi ludność niezameldowana – szacowana całkowita liczba mieszkańców spędzająca noc w mieście wynosi w przybliżeniu 1,91–1,96 mln osób. Ponadto wiele osób codziennie dojeżdża do Warszawy z obszaru metropolitalnego, Łodzi i Radomia. Liczba ludności przebywająca w granicach miasta w ciągu dnia szacowana jest na 2,41-2,46 mln.

Warszawa poniosła duże straty ludnościowe w wyniku II wojny światowej z 1289 tys. mieszkańców w 1939 roku do 478 755 w 1946. Na początku lat 50. XX wieku przyrost ludności rocznie wynosił ok. 5-7% (ok. 45-60 tys. osób wobec 41 tys. nowych mieszkań w ramach planu sześcioletniego oddanych w latach 1950–1955), wprowadzono więc ograniczenia meldunkowe obowiązujące w Warszawie, w których wyniku tempo migracji spadło (w 1976 wynosiło 22 tys. ludzi). W okresie ograniczeń meldunkowych po liberalizacji przepisów możliwe stało się meldowanie m.in. współmałżonków stałych mieszkańców miasta, wybitnych fachowców itp. Ograniczenia te wpłynęły na rozwój miejscowości podwarszawskich, gdzie osiedlali się ludzie przybywający z całej Polski i niespełniający wymagań ustawowych. Usunięcie ograniczeń meldunkowych spowodowało ponowny niekontrolowany napływ ludności do miasta.

Rozwój demograficzny miasta
  • Wykres liczby ludności miasta Warszawa na przestrzeni 3 ostatnich stuleci (w tys.)
Administracja Samorząd

Wraz z transformacją ustroju w kraju odrodził się warszawski samorząd. Po wielu publicznych dyskusjach 18 maja 1990 Sejm uchwalił ustawę o ustroju Warszawy. 27 maja w demokratycznych wyborach samorządowych mieszkańcy Warszawy wybrali swoich przedstawicieli do siedmiu gmin-dzielnic. Na prezydenta Rada m.st. Warszawy wybrała urbanistę Stanisława Wyganowskiego, który pełnił już tę funkcję od 27 stycznia 1990 na mocy decyzji premiera Tadeusza Mazowieckiego. Warszawa po 56-letniej przerwie uzyskała szansę rozwoju zgodnego z wolą swoich mieszkańców.

25 marca 1994 Sejm uchwalił następną ustawę o ustroju miasta stołecznego, wprowadzającą w stolicy podział na 11 niezależnych gmin, a największa z nich – gmina Warszawa-Centrum – dzieliła się dodatkowo na 7 dzielnic. Władzę stanowiącą prawo i kontrolną stanowiło 19 rad: Rada Warszawy, 11 rad gmin i 7 rad dzielnic, do których wraz z wejściem w życie w 1999 reformy podziału administracyjnego kraju i utworzeniem powiatu warszawskiego doszła kolejna – rada powiatu.

Po kolejnej nowelizacji tzw. ustawy warszawskiej z 2002 Warszawa stała się jednolitą gminą na prawach powiatu, składającą się z 18 jednostek pomocniczych – dzielnic. Prezydent Warszawy jest odtąd wybierany nie przez Radę m.st. Warszawy, ale w wyborach bezpośrednich, przez mieszkańców. Pierwszym prezydentem wybranym w ten sposób i pełniącym tę funkcję w nowym ustroju miasta był Lech Kaczyński.

Zakres działania władz miasta, władz dzielnic i zasady gospodarki finansowej określa Statut m.st. Warszawy, przyjęty przez Radę Warszawy w dniu 10 stycznia 2008.

Warszawa jest członkiem Związku Miast Polskich.

Prezydent Warszawy

Prezydent m.st. Warszawy jest wybierany bezpośrednio przez mieszkańców stolicy na podstawie ustawy z dnia 20 czerwca 2002. Do prerogatyw prezydenta należy m.in. zarządzanie własnością miejską oraz nadzorowanie pracy wszystkich podległych mu samorządów dzielnicowych – zakres obowiązków określa tzw. Ustawa warszawska z 15 marca 2002.

  • Prezydent Warszawy od 2 grudnia 2006
    • Hanna Gronkiewicz-Waltz, PO
  • zastępcy prezydenta od 5 grudnia 2006:
    • Jacek Wojciechowicz
    • Włodzimierz Paszyński
    • Michał Olszewski – od 13 października 2011,
  • byli zastępcy prezydenta:
    • Jerzy Miller – od 5 grudnia 2006 do 29 listopada 2007
    • Andrzej Jakubiak – od 5 grudnia 2006 do 12 października 2011
    • Jarosław Kochaniak – do 5 czerwca 2013
    • Jarosław Jan Dąbrowski – od 7 czerwca 2013 do 22 kwietnia 2014
Rada Miasta Stołecznego Warszawy i rady dzielnic

Ustawa warszawska zniosła poprzednio istniejące gminy i ustanowiła w Warszawie jeden organizm miejski na prawach powiatu, z Radą Miasta Stołecznego Warszawy jako organem stanowiącym prawo i sprawującym kontrolę.

W Radzie Warszawy zasiada 60 radnych, którzy są wybierani w wyborach bezpośrednich i proporcjonalnych co 4 lata. W Radzie utworzono kilkanaście komisji, których zadaniem jest nadzór nad poszczególnymi dziedzinami życia. Obecnie przewodniczącą Rady Miasta jest Ewa Malinowska-Grupińska.

Wszystkie decyzje Rady podejmowane są zwykłą większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowego składu Rady.

Każda z 18 dzielnic Warszawy posiada własną radę dzielnicy. Pełnią one funkcje stanowiące i kontrolne oraz zarządzają szkołami i własnością miejską na podległym im obszarze. Na czele rady dzielnicy stoi przewodniczący, ponadto wybiera ona burmistrza. Łącznie w radach warszawskich dzielnic i w Radzie m.st. Warszawy zasiada 469 radnych.

Młodzieżowa Rada m.st. Warszawy

Od 28 stycznia 2010 roku, Warszawa jest największym polskim miastem, w którym utworzono młodzieżową radę miasta – niezależny organ doradczo-konsultacyjny administracji samorządowej, reprezentujący młodych mieszkańców stolicy.

Młodzieżową Radę Warszawy tworzą przedstawiciele młodzieżowych rad z 18 dzielnic miasta, wybierani co 2 lata. Każdej z dzielnic przysługują 2 mandaty w Radzie, a swoich przedstawicieli deleguje także środowisko szkół specjalnych. Pracami Rady kieruje jej przewodniczący.

Zgodnie z uprawnieniami nadanymi przez Radę m.st. Warszawy, Młodzieżowa Rada ma prawo przedkładania własnych opinii do projektów uchwał Rady Miasta dotyczących młodzieży.

Podział administracyjny

Podobnie jak przed wojną, Warszawa była, poczynając od 1945, miastem wydzielonym, czyli tzw. województwem miejskim; od początku lat 60. XX w. utrwalił się podział na 7 dzielnic (w randze powiatów: Mokotów, Ochota, Praga-Południe, Praga-Północ, Śródmieście, Wola i Żoliborz).

Po reformie administracyjnej w 1975 w Warszawie – podobnie jak w Krakowie, Poznaniu i Wrocławiu – zachowano podział na dzielnice. Po wydarzeniach czerwcowych do dzielnicy Ochota włączono w ramach represji zbuntowany Ursus.

BiałołękaBielanyBemowoŻoliborzPraga-PółnocTargówekŚródmieścieWolaOchotaWłochyUrsusMokotówWawerPraga-PołudnieRembertówWesołaUrsynówWilanów Dzielnica Ludność
[osób] Gęstość
[osób/km²] Powierzchnia
[km²] Mokotów219 3736219335,42 Praga-Południe178 170796122,38 Ursynów147 611337143,79 Wola138 001716519,26 Bielany132 240408932,34 Targówek123 705510824,22 Śródmieście121 163778215,57 Bemowo116 382466524,95 Białołęka104 649143373,04 Ochota84 59487039,72 Wawer71 76290079,70 Praga-Północ67 984595311,42 Ursus55 59859409,36 Żoliborz48 46957228,47 Włochy39 056136428,63 Wilanów28 31477136,73 Wesoła23 715103422,94 Rembertów23 618122419,30

Od kwietnia 1990 dotychczasowych 7 dzielnic warszawskich uzyskało status gmin miejskich i nowe nazwy, przy czym gminy te nie były osobnymi miastami, a łącznie tworzyły jedno miasto. W 1994 dokonano zmiany gmin-dzielnic – 7 dotychczasowych zastępując 11.

W wyniku zmian wprowadzonych przez tzw. ustawę warszawską z 2002, Warszawa stanowi obecnie jedną gminę mającą status miasta na prawach powiatu. Istniejące wcześniej dzielnice gminy Warszawa-Centrum, gminy warszawskie oraz przyłączona do stolicy gmina Wesoła zostały przekształcone w 18 jednostek pomocniczych – dzielnic m.st. Warszawy. Dzielnice, chociaż są wyodrębnione instytucjonalnie i funkcjonalnie, posiadają ograniczone kompetencje samorządowe i nie posiadają osobowości prawnej. Nazwę każdej dzielnicy, jej granice, zadania i kompetencje oraz zasady i tryb funkcjonowania jej organów określa statut nadany przez Radę m.st. Warszawy.

Najgęściej zaludnioną dzielnicą jest Ochota (8703 osób/km²), a najmniejsza gęstość jest w – Wilanowie (771 osób/km²). Średnia dla całego miasta wynosiła 3334 osób/km² (stan na 31 grudnia 2013).

Urbanistyka i architektura

Historyczna zabudowa Warszawy wielokrotnie była niszczona podczas wojen. Szczególnie ucierpiała podczas II wojny światowej. Miasto odbudowano dużym wysiłkiem społeczeństwa całego kraju. Za wzorcową uznaje się rekonstrukcję Starego Miasta, które 2 września 1980 roku zostało umieszczone na liście światowego dziedzictwa UNESCO jako wyjątkowy przykład całkowitej rekonstrukcji zespołu historycznego. Rekonstrukcję prowadziło Biuro Odbudowy Stolicy, którego akta (14 679 teczek) w 2011 wpisano na listę Pamięć Świata prowadzoną przez UNESCO.

Władze komunistyczne przyczyniły się jednak do dalszych zniszczeń – burzono całe kwartały zabudowy (rejon Pałacu Kultury i Nauki), wyburzano dobrze zachowane budynki z XIX i początków XX wieku, a elewacje pozbawiano zdobień, uznawanych za burżuazyjny przeżytek. Niejednokrotnie zniekształcano przedwojenny układ urbanistyczny. W późniejszym okresie kolejnym władzom brakowało wizji rozwoju przestrzennego miasta i konsekwencji w planowaniu przestrzennym.

Dekret Bieruta

26 października 1945 roku wydany został Dekret o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy, znany jako Dekret Bieruta. Na mocy dekretu na własność gminy m.st. Warszawy przechodziły wszelkie grunty w przedwojennych granicach miasta (ok. 14,146 ha). Dekret w założeniach miał ułatwić odbudowę stolicy. Dotychczasowi właściciele mogli składać wnioski o przyznanie wieczystej dzierżawy, jednak nie wszyscy zdołali złożyć takie wnioski, a niektórych wniosków nie rozpatrywano i ich własność odbierano, łamiąc dekret. W praktyce odebrano ok. 25 tys. prywatnych właścicieli (według różnych źródeł) od 20 do 40 tys. nieruchomości. Całość odebranego dekretem mienia po odbudowie miasta według cen nieruchomości po 2000 roku szacowana jest na ok. 40 mld zł.

Po upadku PRL dekret Bieruta pozostał w mocy, nie przeprowadzono systemowej reprywatyzacji, poszczególne nieruchomości były i są zwracane po długotrwałych procesach sądowych. Wskutek braku ustawy reprywatyzacyjnej w Warszawie skupowano roszczenia od przedwojennych właścicieli. Obecnie ok. 2/3 gruntów w przedwojennych granicach miasta objęte są ujawnionymi lub potencjalnymi roszczeniami. Nieuregulowanie własności gruntów bardzo utrudnia procesy inwestycyjne i rozwój miasta. Wartość przewidywanych odszkodowań (przy wysokości 20% wartości utraconych nieruchomości) szacuje się obecnie na ok. 15 mld zł, co znacznie przekracza roczny budżet miasta. Tylko w ciągu 5 miesięcy 2012 roku wojewoda mazowiecki wypłacił 52 mln zł odszkodowań, a Urząd m.st. Warszawy – 70 mln.

Do rozwiązania kwestii własnościowej niezbędne jest zaangażowanie władz państwowych i środków z budżetu państwa (dekret Bieruta był aktem prawa stanowionym przez ówczesną władzę ustawodawczą – prezydenta Krajowej Rady Narodowej). Prace nad ustawą reprywatyzacyjną zapowiadane są od ponad 20 lat – od początku transformacji ustrojowej w Polsce (w 2001 projekt ustawy uchwalony przez Sejm RP został zawetowany przez ówczesnego Prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego).

W ostatnich latach warszawscy posłowie rządzącej Platformy Obywatelskiej zapowiadali szybkie opracowanie projektu ustawy reprywatyzacyjnej, jednak prace nad ustawą wstrzymano.

Najwyższe budynki

W Warszawie znajduje się około 40 budynków mających ponad 65 m wysokości, a w dwóch przypadkach więcej niż 200 m. Warszawskie wieżowce to nie tylko największe budowle w Polsce, ale prezentują one również wysoką zabudowę w skali europejskiej: Warszawa jest jednym z najwyższych miast Europy po Moskwie, Paryżu, Frankfurcie nad Menem i Londynie. Najwyższym budynkiem mierzącym 237 m (z iglicą) jest wybudowany w 1955 Pałac Kultury i Nauki. Trzy kolejne pod względem wysokości to Warsaw Trade Tower z 1999 (208 m) oraz Rondo 1 z 2006 ex aequo z wieżowcem Złota 44 z 2013 (192 m). Historia wysokościowców w Warszawie sięga początku XX w., kiedy to postawiono wysoki na 51 m budynek PAST-y. W latach 30 XX w. dołączył do niego Prudential (Hotel Warszawa). Współczesne wysokościowce rozpoczęto budować w latach 60. i 70. XX w.

Zabytki

Historyczne centrum Warszawy zostało w 1980 wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Do rejestru zabytków wpisano natomiast m.in. układy urbanistyczne i zespoły budowlane, dzieła architektury i budownictwa, dzieła budownictwa obronnego, obiekty techniki, cmentarze, parki, ogrody oraz zabytki archeologiczne. W rejestrze zabytków nieruchomych w 2006 wpisanych było ok. 1300 obiektów z obszaru Warszawy.

Większość zniszczonych podczas wojny zabytków odbudowano, choć niekiedy zmieniono ich wygląd względem przedwojennego. Do takich budynków należy m.in. Zamek Królewski. Istnieje jednak w stolicy wiele cennych budynków, które przetrwały wojnę bez większych zniszczeń, jak Pałac w Wilanowie, kościół Wizytek i kościół pokarmelicki pw. Wniebowzięcia NMP przy Krakowskim Przedmieściu czy Pałac Prezydencki.

Zamek Królewski i plac Zamkowy

Zamek Królewski, będący wcześniej jedną z głównych rezydencji książąt mazowieckich w obecnym stanie jest wierną rekonstrukcją barokowej budowli z XVII i XVIII wieku, dzieła m.in. Matteo Castellego, następnie Joachima Jaucha, Gaetana Chiaveriego, Carla Friedricha Pöppelmanna, Dominika Merliniego. Pomimo zniszczeń w latach 1939 i 1944, dzięki systematycznym ewakuacjom zachował się bogaty wystrój sal (m.in. Balowa, Audiencjalna, Tronowa, Marmurowa) z XVIII wieku, w tym liczne dzieła sztuki związane z dworem króla Stanisława Augusta (m.in. zespół wedut Canaletta, poczet królów Polski Marcella Bacciarellego, ponadto obrazy Rembrandta Uczony przy pulpicie i Dziewczyna w kapeluszu). Od strony południowej do Zamku przylega barokowy pałac Pod Blachą, dzieło Jakuba Fontany budowane do 1730 roku. Przed zamkiem wznosi się kolumna Zygmunta III Wazy ustawiona w 1644 (Clemente Molli, Augustyn Locci, i Constantino Tencalla). W obrębie placu zachowały się kamienice z XVI-XVIII wieku m.in. zespół czterech kamienic pod np. 1/13, Mansjonaria i kilka innych.

Stare Miasto

Z okresu średniowiecza, do dziś zachował się zespół zabytków z późnego średniowiecza (w znacznym stopniu odbudowane i zrekonstruowane). Zachował się układ urbanistyczny z regularnym układem ulic i centralnie położonym rynkiem. W jego obrębie gotycka archikatedra (wcześniej fara staromiejska i kolegiata) Świętego Jana Chrzciciela, wielokrotnie rozbudowywana, przebudowywana, po ostatniej wojnie zrekonstruowana w stylu gotyku mazowieckiego. Wewnątrz ocalał późnogotycki krucyfiks z początku XVI wieku, ponadto fragmenty wystroju (m.in. kaplica Baryczkowska) z XVII i XVIII wieku. Miejsce pochówku książąt mazowieckich, królów, prezydentów i ważnych osobistości Polski (m.in. Stanisław August Poniatowski, Henryk Sienkiewicz, Ignacy Jan Paderewski, August Hlond, Stefan Wyszyński). Obok barokowy dawny kościół Jezuitów, z najwyższą na Starówce wieżą. Ponadto dawny kościół Augustianów pw. św. Marcina, przebudowany w XVIII wieku w duchu baroku.

Na terenie Starego Miasta powstawała zwarta zabudowa dla miejskiego patrycjatu, z XV-XVIII wieku charakteryzująca się spójnością form architektonicznych. Tworzą ją kamienice, głównie trzy- i cztero-kondygnacyjne z trzema traktami wewnątrz i dwu-, trój- i czteroosiowymi elewacjami z prostokątnymi oknami i ozdobnymi portalami (wiele z nich ocalało zawieruchę wojenną). Ponadto kamienice charakteryzują się wysokimi dachami z lukarnami na poddaszu, ponadto część z nich dodatkowe nadbudówki (tzw. latarnie) służące do oświetlenia schodów mieszczących się w środkowym trakcie. Część elewacji kamienic zachowała dekorację elewacji. Najwięcej tego typu dzieł znajduje się przy Rynku Starego Miasta (m.in. kamienice Winklerowska, Fukierów, pod Świętą Anną, Falkiewicza, Baryczków, Długoszowa) oraz przy innych ulicach np. kamienice Pod Okrętem, zespół kamienic przy ulicy Kanonia.

Stare Miasto otoczone jest murami obronnymi (XIII-XVI wiek) z basztą Prochową i Barbakanem.

Nowe Miasto

Lokowane w roku 1408 Nowe Miasto zachowało do dziś późnogotycką farę NMP (XV wiek) wraz z wolnostojącą dzwonnicą. Pozostałe kościoły Nowego Miasta wzniesiono w stylu barokowym. Kościół Świętego Jacka (Dominikanów) posiada XVII wieczne prezbiterium o formach gotyckich. Wewnątrz zachował się częściowo wystrój barokowy (m.in. kaplica Kotowskich proj. Tylmana z Gameren, zespół rzeźb, w tym Ecce Homo Antoniego Osińskiego). Przy Rynku Nowego Miasta kościół i klasztor sakramentek proj. Tylmana z Gameren (w kościele zachował się nagrobek Marii Karoliny z Sobieskich). Kościół Franciszkanów (proj. Karol Bay, Jakub Fontana i inni) zachował XVIII ołtarze z XVII-wiecznymi obrazami (m.in. przeniesiony z Lubiąża Chrystus w Ogrójcu Michaela Willmanna). Z dawnych rezydencji magnackich zachowały się barokowe pałace Raczyńskich z 1786 roku (proj. Jan Chrystian Kamsetzer), Sapiehów z 1731-1736 roku (proj. Jan Zygmunt Deybel) oraz klasycystyczny pałac Sierakowskiego (proj. Jakub Kubicki). Z zabudowy mieszkalnej m.in. kamienice przy ul. Freta.

Śródmieście

W obrębie Śródmieścia zachowały się do dziś zespoły zabytkowe tworzące poszczególne ulice (m.in. Trakt Królewski, Długa, Miodowa) i place (m.in. Teatralny, Bankowy, Krasińskich). Zespoły te składają się z obiektów sakralnych, rezydencjonalnych i mieszkalnych, pochodzących głównie z okresu baroku i klasycyzmu.

Trakt Królewski

Trakt Królewski rozpoczyna się od placu Zamkowego, biegnie ulicami Krakowskie Przedmieście, Nowy Świat, Alejami Ujazdowskimi i prowadzi do rezydencji królewskich na Łazienkach i na Wilanowie. Przy Krakowskim Przedmieściu, przeważa zabudowa barokowa z XVII-XVIII wieku (kościoły i rezydencje magnackie), a ponadto zachował się cenny zespół budowli klasycystycznych (głównie pałace) i eklektycznych (hotele i kamienice czynszowe) z XIX stulecia. Jednolity, klasycystyczny charakter nadano zabudowie ulicy Nowy Świat (do Alei Jerozolimskich). Kościół Świętej Anny (dawny kościół bernardynów, obecnie kościół akademicki) barokowo-klasycystyczny zachował fragmenty gotyckie (sklepienia kryształowe w dawnych zabudowaniach klasztornych, fragmenty prezbiterium) i renesansowe (kaplice boczne). Kościół karmelitów bosych (seminaryjny) barokowy (proj. Isidoro Affaita i Efraim Szreger) zachował niemal kompletny barokowy wystrój wnętrza z XVII-XVIII wieku. Kościół Wizytek z XVIII w. (proj. m.in. Gaetano Chiaveri, Efraim Szreger i Jakub Fontana) z bogato zdobioną fasadą i wystrojem wnętrza (rzeźby Jana Jerzego Plerscha, obrazy Tadeusza Kuntzego). Monumentalny kościół Świętego Krzyża (Misjonarzy) z XVIII wieku (proj. m.in. Józef Szymon Bellotti, Jakub Fontana), późnobarokowy zachował mimo zniszczeń wystrój z XVIII wieku. Zespół epitafiów znanych Polaków (m.in. Stanisława Małachowskiego, Władysława Reymonta i Fryderyka Chopina). Przed fasadą figura Chrystusa niosącego krzyż z 1858 roku (autor Andrzej Pruszyński). Pośrodku placu Trzech Krzyży klasycystyczny kościół Świętego Aleksandra (proj. Piotr Aigner). Spośród dzieł architektury rezydencjonalnej wyróżniają się barokowe i klasycystyczne pałace: Czapskich (1680-1707, przebudowany w XVIII i XIX wieku), Potockich (XVIII wiek), Koniecpolskich (1643, Constantino Tencalla, przebudowany przez Piotra Aignera w XIX wieku), zespół budynków Uniwersytetu Warszawskiego, z pałacami Kazimierzowskim (XVII i XIX wiek, projekt Giovanni Trevano przebudowany przez Dominika Merliniego), Tyszkiewiczów (schyłek XVIII wieku, według projektu Stanisława Zawadzkiego) i Uruskich (1844-1847 rok, projekt Andrzej Gołoński). Przy Nowym Świecie wznosi się Pałac Staszica (1820-1823 rok, projekt Antonio Corazzi). Spośród budynków mieszkalnych wyróżnia się zespół barokowych kamienic w końcowym ciągu Krakowskiego Przedmieścia nieopodal placu Zamkowego, m.in. Roesena (nr 83), Wilhelma Duponta (nr 85), Prażmowskich (nr 87), oraz kamienica Aleksandra Johna. Cennym przykładem historyzmu są dwa neorenesansowe hotele: Europejski i Bristol (projektu Henryka i Władysława Marconiego). Przy Królewskim Trakcie zachowały się także zabytkowe pomniki: barokowa figura Matki Boskiej Pasawskiej w Warszawie z XVII wieku, księcia Józefa Poniatowskiego i Mikołaja Kopernika, wykonane przez Berthela Thorvaldsena oraz Adama Mickiewicza autorstwa Cypriana Godebskiego.

Oś Saska

Cennym przykładem barokowej i klasycystycznej architektury i urbanistyki jest Oś Saska powstała na zlecenie króla Augusta II Sasa, w znacznym stopniu przekształcona w XIX wieku i podczas odbudowy po ostatniej wojnie. Dawny, barokowy Pałac Saski (1713-1748 r. proj. Carl Friedrich Pöppelmann i Joachim Daniel Jauch) przebudowany w stylu klasycystycznym w latach 1839–1842 przez Adama Idźkowskiego zachował się do dziś fragmentarycznie (Grób Nieznanego Żołnierza). W zachodniej części na placu Za Żelazną Bramą klasycystyczny Pałac Lubomirskich w Warszawie (lata 1791-1793, proj. Joachim Hempel). W obrębie ogrodu 21 barokowych rzeźb muz i cnót (Jan Jerzy Plersch).

Plac Teatralny i okolice

Plac Teatralny jest cennym zespołem zabytkowym z okresu klasycyzmu, powstały na miejscu barokowego Marywilu – zespołu zabudowań z rezydencją dla królowej Marii Kazimiery. Zachodnią część zamyka bryła teatru zaprojektowana przez Antonia Corazziego i wzniesiona w latach 1825-1833 mieszcząca Operę Narodową i Teatr Narodowy. Naprzeciwko m.in. późnobarokowy Pałac Jabłonowskich i dawny kościół Kanoniczek zbudowany w stylu klasycystycznym. W obecnym stanie pierzeja, przy której wznoszą się oba obiekty, jest wierną rekonstrukcją z lat 90. XX w. W okolicach m.in. przy ulicy Senatorskiej dawny kościół Reformatów (XVII-XVIII w.), pałace Błękitny (XVIII i XIX w.), Blanka (XVIII w. proj. Szymon Bogumił Zug), Mniszchów (XVIII-XIX w.), Małachowskich (XVIII-XIX w.), Biskupów Krakowskich (XVIII w.), Prymasowski (XVII-XVIII wiek).

Plac Bankowy

Plac Bankowy zachował klasycystyczną zabudowę powstałą w latach 20. i 30. XIX wieku zaprojektowaną przez Antonia Corazziego, która należała dla ówczesnej elity ekonomicznej i bankierów. Są to budynki Banku i Giełdy Polskiej oraz pałace Ministra Skarbu i Komisji Rządowej Przychodu i Skarbu.

Powiśle i Solec

Obszar pomiędzy Traktem Królewskim a Wisłą od XVII wieku był zabudowywany przez rody szlacheckie, zaś w XIX wieku tereny te zamieszkiwali drobni rzemieślnicy i biedota. Z zachowanej do dziś zabudowy rezydencjonalnej wyróżnia się pałac Ostrogskich (proj. Tylman z Gameren). Ponadto renesansowy pałac Zamoyskiego (1870 r. proj. Leandro Marconi). W północnej części Powiśla, osiedle mieszkaniowe Mariensztat z lat 40. i 50. XX wieku. Na Solcu m.in. późnobarokowy pałac Symonowiczów w Warszawie i klasycystyczny pałacyk Branickich-Lubomirskich (po roku 1779, proj. Szymon Bogumił Zug). Przy Rynku Soleckim stoi barokowy dawny kościół Trynitarzy z 1726 roku. Jego metryka sięga XIV wieku. Wewnątrz m.in. obraz Michaela Willmanna „Męczeństwo św. Bartłomieja”.

Ujazdów i Łazienki Królewskie

Głównym zabytkiem historycznego Ujazdowa jest barokowy zamek Ujazdowski wzniesiony w roku 1624 przez Matteo Castelliego na miejscu starszej rezydencji książęcej. Obecnie siedziba Centrum Sztuki Współczesnej. Nieopodal na Agrykoli pomnik Jana III Sobieskiego dłuta Franciszka Pincka z 1788 roku. Łazienki Królewskie założone zostały w drugiej połowie w XVIII wieku z inicjatywy króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Całe założenie było zrealizowane przez architektów królewskich: Dominika Merliniego i Jana Chrystiana Kamsetzera, kolejne zabudowania w pierwszej tercji XIX wieku zaprojektował Jakub Kubicki. Centrum założenia tworzy Pałac Na Wyspie, z zachowanym niemal kompletnie wystrojem wnętrz (m.in. Sala balowa, Gabinet Króla, Galeria Obrazów). Dekorację malarską i rzeźbiarską wykonał m.in. Marcello Bacciarelli i Jan Bogumił Plersch. Klasycystyczny wystrój wnętrz i wyposażenie zachował również Pałac Myślewicki (m.in. Sypialnia i Sala Jadalna) i Biały Domek (m.in. Pokój Bawialny, Sala Jadalna). W Starej Pomarańczarni mieści się Galeria Rzeźby Polskiej. Ponadto na terenie Łazienek znajdują się m.in. Stara i Nowa Kordegarda, Podchorążówka, Teatr na Wyspie, Ermitaż. Z XIX-wiecznej zabudowy Łazienek wyróżnia się Belweder zbudowany w latach 1818-1822, proj. Jakuba Kubickiego. Tenże architekt wzniósł także m.in. Świątynię Egipską i stajnię.

Bielany i Żoliborz

Najcenniejszymi zabytkami na terenie dzielnic Bielany i Żoliborz są Kościół Matki Bożej Królowej Polski na Marymoncie (XVII-XIX w. proj. m.in. Tylman z Gameren), kościół św. Marii Magdaleny na Wawrzyszewie (XVII-XIX w.), zespół kościelno-klasztorny Kamedułów (XVIII wiek) oraz Pałac Brühla na Młocinach. Wszystkie cztery obiekty cechuje styl późnobarokowy. Z obiektów militarnych do najcenniejszych obiektów zalicza się m.in. zabudowania warszawskiej Cytadeli oraz fortyfikacje Twierdzy Warszawa (m.in. fort Wawrzyszew). W centrum Żoliborza zachowała się modernistyczna zabudowa z okresu międzywojennego. Są to osiedla Żoliborz Dziennikarski, Żoliborz Oficerski i Żoliborz Urzędniczy, wzniesione w latach 20. i 30. XX wieku, według projektów m.in. Tadeusza Tołwińskiego, Kazimierza Tołłoczki, Aleksandra Bojemskiego i Romualda Gutta.

Wola, Bemowo i Włochy

Na terenie przemysłowej Woli zachowała się częściowo zabudowa z okresu XIX-wiecznej industrializacji Warszawy. Są to m.in. zakład Platerniczy Norblinów, neoromańska elektrownia Tramwajów Miejskich w Warszawie (obecnie siedziba Muzeum Powstania Warszawskiego), dawna gazownia z neoromańskimi zbiornikami gazu w formie rotundy, wieżą ciśnień i zabudowaniami (obecnie Muzeum Gazownictwa), fabryka Lilpop, Rau i Loewenstein. Z zabytków o charakterze militarnym m.in. fragmenty zabudowań twierdzy Warszawa: forty P, Blizne, Chrzanów. Sztukę sakralną Woli egzemplifikują neoromański kościół św. Augustyna na Nowolipkach(proj. Edward Cichocki i Józef Huss), neogotycki kościół Świętych Stanisława i Wojciecha (proj. Konstantyn Wojciechowski) ponadto cerkiew prawosławna św. Jana Klimaka. We wschodniej części dzielnicy Cmentarz Powązkowski z licznymi zabytkowymi nagrobkami i rzeźbami gł. z XIX i XX w.

Ochota

Na obszarze Ochoty zachowały się głównie zabytki architektury mieszkaniowej i przemysłowej z XIX i XX wieku. Do najcenniejszych zaliczane są Filtry Lindleya wzniesione w latach 1883–1886 według projektu Williama Heerleina Lindleya. Zachował się komplet zabudowań, m.in. siedziba dyrekcji, wieża ciśnień, hale filtrów powolnych, zakład filtrów pospiesznych, zbiorniki wodne i komory podziemne. Przy Alejach Jerozolimskich i pl. Narutowicza kilka eklektycznych kamienic czynszowych. W centrum Ochoty, przy pl. Narutowicza eklektyczny Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP (proj. Oskar Sosnowski) wyb. w l.1911-18 oraz przy ul. Barskiej Gmach Izb Rzemieślniczych im. św. Antoniego (tzw. Antonin) wyb. w l. 1910-13. Z okresu międzywojennego zachował się duży zespół osiedli mieszkaniowych (m.in. Kolonia Staszica, Kolonia Lubeckiego), willi oraz budynków użyteczności publicznej (m.in. Gmach Ministerstwa Komunikacji, XXI LO).

Mokotów, Wilanów i Ursynów

W południowej części Warszawy (Mokotów, Wilanów i Ursynów) zachowało się kilka zabytków architektury sakralnej i rezydencjonalnej z XVII-XIX wieku o wysokiej klasie artystycznej i historycznej. Z okresu panowania Jana III Sobieskiego zachował się kościół Bernardynów na Czerniakowie (proj. Tylman z Gameren) oraz zespół pałacowo-parkowy na Wilanowie, którego pałac (1670-1686, proj. Augustyn Locci) z zachowanymi barokowymi komnatami (m.in. Wielki Salon Karmazynowy) i wystrojem (m.in. malowidła Jerzego Eleutera Siemiginowskiego) pełnił funkcję rezydencji zwycięzcy odsieczy wiedeńskiej. Z okresu klasycyzmu pochodzą Królikarnia na Mokotowie (proj. Dominik Merlini), Pałac Krasińskich na Ursynowie (proj. Piotr Aigner) oraz Pałac Potockich na Natolinie (proj. Szymon Bogumił Zug), klasycystyczny dwór Ksawerego Pusłowskiego, neogotycki Pałac Szustra i eklektyczna Żółta Karczma (proj. Francesco Maria Lanci, obecnie Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego). Z architektury militarnej zachowały się zabudowania Twierdzy Warszawa (m.in. forty Mokotów, Służew, Służew).

Praga, Białołęka, Targówek, Wawer, Rembertów i Wesoła

Najstarszym zabytkiem na terenie prawobrzeżnej Warszawy jest kościół Świętego Jakuba na Białołęce, gotycki, z XIV i XV wieku. Pozostałe cenne zabytki sakralne znajdują się w centrum Pragi: barokowy kościół Najświętszej Matki Bożej Loretańskiej (1642 r. proj. Constantino Tencalla) oraz neogotycka katedra Świętych Michała i Floriana (1887-1904, Józef Pius Dziekoński) i cerkiew Marii Magdaleny (1867-1869, proj. Nikołaj Syczew). W obrębie centrum Pragi zachowała się wielkomiejska zabudowa mieszkaniowa z XIX/XX wieku. Ponadto klasycystyczny Gmach dawnej Komory Wodnej (proj. Antonio Corazzi). W południowej części Pragi zachowały się zabytki klasycystyczne: rogatki Grochowskie (proj. Jakub Kubicki) oraz Dworek Grochowski (proj. Fryderyk Albert Lessel). Z okresu międzywojennej awangardy najcenniejszym zespołem architektonicznych jest zabudowa Saskiej Kępy, a ponadto wille w Wawrze, Aninie i Międzylesiu. Z zabudowy militarnej ocalał Fort Śliwickiego na Pradze-Północ.

Gospodarka

Przedsiębiorstwa mające siedzibę w Warszawie wytworzyły w 2008 13,2% PKB kraju, czyli 168,84 mld złotych. W 2007 roku PKB na jednego mieszkańca Warszawy wyniosło 94 185 złotych.

W końcu stycznia 2011 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w Warszawie obejmowała ok. 40,0 tys. mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 3,5% do aktywnych zawodowo. W marcu 2009 przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto w sektorze przedsiębiorstw – 4650,05 zł.

Budżet miasta

Dochody miasta w 2012 wyniosły 11,9 mld złotych, a wydatki – 12,6 mld złotych. Różnicę stanowi deficyt budżetowy wynoszący 670 mln złotych. Zadłużenie stolicy w 2012 wyniosło 48,1%, czyli około 5,7 mld złotych. Dochody w budżecie gminy są jedne z najwyższych na 1 mieszkańca w Polsce (w 2012 wynosiły 6.912 zł). Największe dochody miasta pochodzą z podatku dochodowego od osób fizycznych i prawnych mających siedzibę w Warszawie (w 2009 – 45,5%), z kredytów i obligacji (22,8%) oraz z podatków lokalnych płaconych przez mieszkańców (15,8%). Największe środki z budżetu miasta przeznacza się na transport i komunikację (w 2012 – 34,9% wydatków) oraz edukację (21,2%). 1 mld złotych ze swoich dochodów miasto oddaje dla biedniejszych gmin (tzw. janosikowe).

Agencja ratingowa Moody’s Investors Service w 2008 oceniła międzynarodowy rating miasta stołecznego Warszawy na poziomie A2 z perspektywą stabilną (w skali od Aaa, A1, A2, A3 – najniższa), a w 2009 i 2010 podtrzymała tę ocenę. Przesłankami dla nadania takiej oceny były pozytywne wskaźniki ekonomiczno-społeczne, dobre wskaźniki działalności bieżącej w ostatnich latach oraz niskie wskaźniki zadłużenia i obsługi długu.

Od 2007 miasto wdraża budżet zadaniowy.

W 2014 Urząd m.st. Warszawy zaprezentował interaktywną prezentację wydatków budżetu za rok 2012 w serwisie nacoidamojepieniadze.pl.

Przemysł

Warszawa jest największym po Górnośląskim Okręgu Przemysłowym ośrodkiem przemysłowym w kraju.

Od XIV w. funkcjonowało w Warszawie rzemiosło, z którego w 2. połowie XVIII w. rozwinął się przemysł manufakturowy – przed rozbiorami istniało kilkadziesiąt manufaktur. Po upadku insurekcji kościuszkowskiej i rozbiorach ponowny rozwój przemysłu nastąpił w okresie Królestwa Polskiego, gdy do Warszawy przybyło wielu przedsiębiorców z zachodniej Europy, zaczęły też powstawać fabryki wyposażone w maszyny parowe, z częściowo zmechanizowanym procesem produkcyjnym. W strukturze przemysłu dominował przemysł włókienniczy, ponadto maszynowo-metalowy i spożywczy. Rozwój przemysłu ponownie zahamowały zniszczenia i represje celne po powstaniu listopadowym. W latach 60. XIX w. rozwinął się transport kolejowy, co umożliwiło zbyt towarów w całym Cesarstwie Rosyjskim, sukcesywnie zwiększało się zatrudnienie w przemyśle. Przed I wojną światową do największych zakładów należały Lilpop, Rau i Loewenstein, K. Rudzki i S-ka, Borman, Szwede i Spółka, Wulkan i Labor, istniało też bardzo wiele drobnych zakładów. Dominował przemysł maszynowo-metalowy (41% zatrudnionych). Największymi skupiskami przemysłu było Powiśle, Wola i Praga.

W okresie międzywojennym wybudowano wiele nowoczesnych zakładów. Do największych należały: Lilpop, Rau i Loewenstein, Państwowe Zakłady Tele- i Radiotechniczne, Fabryka Samochodów Osobowych i Półciężarowych Państwowych Zakładów Inżynierii, Państwowa Fabryka Karabinów oraz zakłady związane z lotnictwem. W 1938 w przemyśle Warszawy zatrudnionych było 108 tys. pracowników.

W obu wojnach światowych przemysł Warszawy poniósł olbrzymie straty – w I wojnie z powodu ewakuacji urządzeń produkcyjnych, w II wojnie wskutek bombardowań i wywozu urządzeń i materiałów przez okupanta.

Po II wojnie światowej władze komunistyczne przeprowadziły nacjonalizację przemysłu, w rękach prywatnych pozostały tylko zakłady rzemieślnicze. Produkcję skoncentrowano w wielkich fabrykach, z których największymi były Huta Warszawa w obecnej dzielnicy Bielany, ZPC Ursus oraz Fabryka Samochodów Osobowych (FSO) na Pradze-Północ. Dużymi skupiskami przemysłu były też Wola i Służewiec. Do lat 80. XX w. dominował przemysł maszynowo-metalurgiczny.

Po 1989 rozpoczął się proces prywatyzacji przemysłu, niektóre zakłady upadły z powodu niekonkurencyjności wyrobów, inne rozwijały się dzięki inwestycjom kapitału zagranicznego (m.in. Huta ArcelorMittal, Danone, E. Wedel). Zatrudnienie w przemyśle zmniejszyło się, część terenów dawnych zakładów przemysłowych została przeznaczona na funkcje usługowe i mieszkaniowe.

Handel

Do największych centrów handlowo-rozrywkowych należą: Arkadia (największe pod względem powierzchni), Blue City, Galeria Mokotów, Promenada, Sadyba Best Mall, Wola Park oraz Złote Tarasy.

Przedsiębiorstwa

Warszawa jest dużym ośrodkiem gospodarczym, siedzibę ma tutaj co dwunaste przedsiębiorstwo działające w Polsce. W 2013 w mieście działało 371.476 podmiotów gospodarczych (zarejestrowanych w bazie REGON), w tym znaczna większość w sektorze prywatnym. Zatrudnionych było 813.360 osób.

Instytucje publiczne

Warszawa jako stolica administracyjna kraju jest siedzibą większości centralnych organów władzy, ministerstw, urzędów i instytucji centralnych takich jak m.in.:

  • Sejm
  • Senat
  • Kancelaria Prezydenta
  • Kancelaria Prezesa Rady Ministrów
  • Trybunał Konstytucyjny
  • Sąd Najwyższy
  • Naczelny Sąd Administracyjny
  • Najwyższa Izba Kontroli
  • Narodowy Bank Polski
  • Rzecznik Praw Obywatelskich
  • Giełda Papierów Wartościowych
  • Główny Urząd Statystyczny
  • Agencja Wywiadu
  • Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego
  • Polska Agencja Prasowa
  • Centralne Biuro Antykorupcyjne

a także przedstawicielstw dyplomatyczno-konsularnych.

Wizerunek miasta

Władze miasta stosują marketing terytorialny. Budowaniu wizerunku marki miasta służą: własny system identyfikacji wizualnej, logo i hasło Zakochaj się w Warszawie. Według badania opinii Polaków TNS Polska z 2013 roku Warszawa ma najsilniejszą markę wśród wszystkich polskich miast (118 pkt na 300 możliwych). Na drugim miejscu sklasyfikowano Kraków (107 pkt), natomiast 3 miejsce zajął Gdańsk (89 pkt).

Transport Transport drogowy

Warszawa jest głównym węzłem transportowym Mazowsza. Obecnie przez miasto przebiegają trzy drogi ekspresowe: S2, S8, S79; 6 dróg krajowych: DK2, DK7, DK8, DK17, DK61 i DK79 oraz 14 dróg wojewódzkich: DW580, DW629, DW631, DW633, DW634, DW637, DW638, DW706, DW711, DW717, DW719, DW724, DW801 i DW898. Po zniszczeniach II wojny światowej, powstania warszawskiego i powojennych rozbiórkach kamienic w mieście poprowadzono i poszerzono kilka ciągów transportowych. Jednak przez kolejne dziesięciolecia, aż do lat 90. XX wieku inwestycje transportowe były daleko niewystarczające – Warszawa długo była jedną z nielicznych stolic europejskich pozbawioną metra, nadal brakuje kilku połączeń mostowych. Obecnie istnieje około 30 km ekspresowej obwodnicy Warszawy. Planowo całość obwodnicy ma mieć długość ok. 80 km. Ponadto w odległości ok. 30 km od Warszawy biegnie obwodnica śladem DK50.

Jednym z głównych zadań miasta jest rozwój sieci transportu miejskiego, mogącego stać się alternatywą dla prywatnego transportu samochodowego, którego rola w centrum miasta będzie ograniczana. W 1999 powstała strefa płatnego parkowania w śródmieściu, w przyszłości rozważa się wprowadzenie opłat za wjazd do centrum. Jednocześnie od początku XXI w. prowadzone są działania mające na celu zintegrowanie różnych środków transportu: przy dużych węzłach przesiadkowych powstają parkingi typu Parkuj i Jedź (Park and Ride), uruchomiono wspólny bilet ZTM-KM rozszerzając następnie jego zasięg na kolejne gminy podwarszawskie, wydłużono sieć autobusów podmiejskich, na ciągach ulic pozbawionych transportu szynowego powstają wydzielone pasy dla autobusów, następuje też sukcesywna wymiana taboru i modernizacja linii tramwajowych i kolejowych.

Na podstawie danych od 2006 o podróżach z urządzeń nawigacyjnych firmy TomTom producent w 2010 podaje, że wśród 59 miast Europy Warszawa po Brukseli ma największy udział głównych ulic (37,5%), na których prędkość poruszania jest równa 70% ograniczenia prędkości (w miastach europejskich są różne ograniczenia prędkości).

Tranzyt

Projektowane są trzy obwodnice – Obwodnica etapowa Warszawy, z której docelowo ma powstać Obwodnica Miejska (przez most Skłodowskiej-Curie (Północny) i Siekierkowski) oraz Ekspresowa obwodnica Warszawy prowadząca ruch tranzytowy z autostrady A2 (Berlin – Moskwa) i dróg ekspresowych S8 (Wrocław – Suwałki) i S17 (Warszawa – Lublin), przez most Grota i Południowy. Jej odcinek przez osiedla mieszkaniowe dzielnicy Ursynów zostanie poprowadzony w tunelu.

Mosty

Szeroka rzeka Wisła, nad którą leży Warszawa, jest wciąż dużą barierą transportową. Budowane tu w przeszłości przeprawy mostowe (pierwszy stały most w 1573) były wielokrotnie niszczone przez powodzie oraz podczas wojen – w obu wojnach światowych wszystkie istniejące mosty zostały zniszczone. Kilkadziesiąt lat później liczba przepraw i ich przepustowość jest wciąż niewystarczająca w stosunku do potrzeb. Obecnie w mieście jest dziewięć mostów: Skłodowskiej-Curie (zwany także Mostem Północnym), Grota-Roweckiego, Gdański (składający się z dwóch części: kolejowej i drogowo-tramwajowej i z tego powodu bywa traktowany jako dwa oddzielne mosty), Śląsko-Dąbrowski, Świętokrzyski, Średnicowy (kolejowy), Poniatowskiego, Łazienkowski, Siekierkowski. Władze miasta planują w przyszłości budowę kolejnych 4-6 mostów: w ciągu ulic: Krasińskiego i Budowlanej, Na Zaporze i Południowego oraz dwóch lokalnych – na przedłużeniu ulic Ratuszowej i Okrzei.

Transport kolejowy

Pierwszą linię kolejową w Warszawie otwarto w 1845 (Kolej Warszawsko-Wiedeńska). Zespół stacji i przystanków kolejowych tworzy Warszawski Węzeł Kolejowy, w którego skład wchodzi 6 dużych dworców kolejowych (Warszawa Centralna, Warszawa Gdańska, Warszawa Śródmieście, Warszawa Wileńska, Warszawa Wschodnia i Warszawa Zachodnia) oraz kilkadziesiąt mniejszych stacji i przystanków osobowych, z których korzystają pociągi Szybkiej Kolei Miejskiej i Kolei Mazowieckich.

Linia łącząca trzy największe dworce (Warszawa Centralna, Wschodnia i Zachodnia; tzw. linia średnicowa) prowadzi przez tzw. tunel średnicowy oraz most średnicowy na Wiśle.

W ostatnich latach w Warszawie oddano do użytku pięć nowych stacji kolejowych: Warszawa Aleje Jerozolimskie (2008), Warszawa Żwirki i Wigury (2008), Warszawa Lotnisko Chopina (2012), Warszawa Zacisze Wilno (2013) oraz Warszawa Ursus-Niedźwiadek (2014).

Szybka Kolej Miejska

Szybka Kolej Miejska to naziemna sieć kolei łączącej centrum Warszawy z jej przedmieściami i sąsiednimi miejscowościami. Ma być uzupełnieniem metra i alternatywą dla transportu autobusowego. SKM kursuje po torach należących do PKP Polskich Linii Kolejowych. Pierwsza linia S1 ruszyła w 2005 na trasie do Falenicy. Obecnie kursują 4 linie, łączące Warszawę z Sulejówkiem Miłosną, Pruszkowem, Otwockiem i Wieliszewem, a także lotniskiem Fryderyka Chopina na Okęciu (linią uruchomioną w czerwcu 2012).

Koleje ~wikipedia

Grudziądz (86-300)

Grudziądz (łac. Graudentum, Graudentium, niem. Graudenz) – miasto na prawach powiatu w województwie kujawsko-pomorskim nad Wisłą. Według danych GUS z 31 grudnia 2013 miasto miało 97 676 mieszkańców.

Położenie

Miasto ciągnie się w kierunku południkowym ponad 12,5 km, w kierunku równoleżnikowym tylko 6,2 km. Na południe od ujścia Osy wznosi się Kępa Forteczna (86,1 m n.p.m.), zaś na południe od niej – Kępa Strzemięcińska (79,3 m n.p.m.). Grudziądz leży na 835 km biegu Wisły. Szerokość koryta rzeki w obrębie miasta wynosi od 320 do 500 m, a spadek rzeki – 0,18%. Głębokość koryta dochodzi do 9 m. Najbliżej położone miasta to: Radzyń Chełmiński (19 km), Łasin (25 km), Nowe nad Wisłą (26 km), Świecie nad Wisłą (26 km), Wąbrzeźno (32 km), Chełmno (34 km), Jabłonowo Pomorskie (34 km) oraz Kwidzyn (35 km). Sąsiaduje także z powiatem grudziądzkim i świeckim. 17 października 2008 został oddany do użytku odcinek autostrady A1 ze Swarożyna do podgrudziądzkich Nowych Marz, co usprawniło komunikację w kierunku Trójmiasta. W latach 1975-1998 miasto leżało w administracyjnych granicach województwa toruńskiego. Natomiast 17.12.2012 roku otwarto węzeł autostradowy, dzięki któremu Grudziądz zyskał bezpośrednie połączenie z autostradą w kierunku północnym (Gdańsk) oraz w południowym (Toruń).

Historia

Najstarsze ślady bytności człowieka na tym terenie sięgają okresu późnego paleolitu, ok. 8000 lat p.n.e.

Ks. Stanisław Kujot dość dokładnie opisuje chrześcijańskie początki Grudziądza (oraz nazwę miejscowości) na podstawie analizy istniejących po dziś dzień dokumentów: „[...]... Tak samo się rzecz miała z ziemią chełmińską, która do Mazowsza należała i z niem razem w pierwszej połowie rządów Bolesława Chrobrego do państwa polskiego weszła. Mazowsze przedwiślanskie należało do Polski już za Mieszka I. Stosunek zaś ten zależności obu ziemi do Polski nie był przejściowy tylko, lecz trwały, bo zastajemy go jeszcze za Bolesława Śmiałego, kiedy tenże około r. 1065 zamierzając jakieś nowe biskupstwo założyć, prócz innych grodów mu także Grudziądz – Grudenczh –, a w Chełmnie – in Culmine – każdy dziewiąty targ, to jest dochody książęce z niego, i opłatę z karczem – nonum forum cum tabernario –, wreszcie wszystkie przewozy przez Wisłę od ujścia Bzury aż po morze – transitus omnes per Wyslam a Camen usque ad marę – wyznaczył.” W. Kętrzyński domyśla się, że darowizny te dla biskupstwa płockiego przeznaczone były. Nie było zaś przykładu, by chrześcijański książę ziemię jakąś z samodzielności wyzuł, a przy pogaństwie zostawił, owszem za podbiciem szło z powszechnego zwyczaju nawracanie. Choć tedy pisane źródła, których w kraju współczesnych albo bliskoczesnych brak zupełnie, o sprawie tej tak ważnej milczą, wniosek sam się nasuwa, że i Piastowie chrześcijańscy na dolnym powiślu, o ile ono do państwa ich należało, tak samo sobie postąpili...[...]

Miasto zostało lokowane w roku 1291 na prawie chełmińskim. W dawnych tekstach występuje pod różnymi określeniami: Grudenc, Grudencz, Grawdencz, Graudentum, Grudentz, Grudenz, Graudenz. Badacze od wielu lat spierają się o etymologiczne znaczenie nazwy. Część z nich wskazuje, iż nazwa pochodzi od wyrazu gród, inni twierdzą, że od grudzistej ziemi, bogato występującej na tym terenie. Jeszcze inni uważają, iż jest ona pochodzenia pruskiego, co związane było z przenikaniem na linię Wisły żywiołu pruskiego.

Kalendarium
  • 1064 – prawdopodobnie pierwsza wzmianka o grodzie Grudziądz
  • 11 kwietnia 1065 – datę tę przyjmuje się za metrykę miasta
  • 1207 – objęcie ziemi chełmińskiej z Grudziądzem przez Konrada mazowieckiego
  • 1218 – nadanie miasta biskupowi Chrystianowi
  • 1231 – objęcie Grudziądza przez Krzyżaków
  • w XIII wieku zbudowany został w miejscowości zamek krzyżacki. Zniszczony został w 1945 roku
  • 1291, 18 czerwca – został wystawiony akt lokacyjny miasta, regulujący prawnie jego granice i nadający mu prawo chełmińskie
  • 1410, przełom lipca i sierpnia – krótkotrwałe zajęcie miasta i zamku przez wojska króla Jagiełły
  • 1454, 8 lutego – zdobycie miasta przez oddziały Związku Pruskiego – koniec władzy Krzyżaków
  • 1455 – oddziały krzyżackie z Kwidzyna i Łasina napadły na Grudziądz i spaliły jego przedmieścia oraz spichrze.
  • 1466, 19 października – II pokój toruński – Grudziądz i całe Prusy Królewskie przyznane Polsce
  • 1522, 21 marca – Mikołaj Kopernik na odbywającym się w Grudziądzu Sejmiku Generalnym Prus Królewskich wygłosił traktat o monecie De aestimatione monetae
  • 1622 – przybycie jezuitów i otwarcie przez nich kolegium
  • 1624, 12 marca – przybycie benedyktynek
  • 1655–1659 – okupacja szwedzka
  • 1703 – kolejna okupacja szwedzka
  • 1707 – 1718 – okupacja rosyjska
  • 1772, 21 września – I rozbiór polski, Grudziądz w zaborze pruskim
  • 1776, 6 czerwca – początek budowy cytadeli
  • Pod koniec XVIII w. na krótki czas przeniósł się do Grudziądza pruski król wraz z dworem
  • 1801 – początek rozbiórki zamku krzyżackiego
  • 1806/1807 – próby zdobycia Grudziądza przez wojska napoleońskie, udaremnione przez Courbiere’a
  • 1918 - Polacy stanowią 18% ludności miasta
  • 1920
    • 23 stycznia – włączenie Grudziądza do Polski
    • 15 sierpnia – powołanie do życia Centralnej Szkoły Jazdy w Grudziądzu, która dała początek Centrum Wyszkolenia Kawalerii
  • 1925, 26 czerwca – 27 lipca – Pomorska Wystawa Rolnictwa i Przemysłu
  • 1930, 1 stycznia – powołanie Centrum Wyszkolenia Żandarmerii
  • 1939, 2 września - walki 16 DP o miasto
  • 1939, 4 września – wkroczenie wojsk niemieckich do miasta, którego władze w ratuszu wręczają klucze okupantowi. W październiku i listopadzie liczne aresztowania i egzekucje przedstawicieli polskiej inteligencji oraz Żydów
  • 1945, 6 marca – zdobycie Grudziądza przez Armię Czerwoną, zabudowa miasta została zniszczona w ponad 60%
  • 1990, 27 maja – pierwsze po wojnie demokratyczne wybory do Rady Miejskiej
  • 2006, 30 października – wizyta prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego w Grudziądzu, pierwsza wizyta głowy państwa od 1936 roku
  • 2010 – wizyta marszałka Sejmu pełniącego obowiązki prezydenta Rzeczypospolitej Polski Bronisława Komorowskiego
  • 2013 – II wizyta prezydenta Bronisława Komorowskiego (podpisał dokument o przekazaniu do parlamentu projektu zmiany przepisów ułatwiających budowę ścieżek dla pieszych i rowerzystów na wałach przeciwpowodziowych)
Warunki naturalne

Grudziądz jest położony na Pomorzu Nadwiślańskim, na prawym brzegu Wisły. Położenie miasta w połowie drogi między portami północy i dużymi ośrodkami gospodarczymi (jak np. Bydgoszcz, Toruń), jak również na najkrótszym szlaku, łączącym zachód Polski z Warmią i Mazurami. Z racji położenia miasto od zawsze odgrywało ważną rolę. Na mapie administracyjnej Polski, Grudziądz leży w województwie kujawsko-pomorskim, i wypełnia zadania powiatu grodzkiego. Jest ono również siedzibą starostwa powiatowego, obejmującego swoim zasięgiem 6 gmin. W jego północnej części dominuje zabudowa jednorodzinna, centralną część miasta stanowi stara, zabytkowa zabudowa śródmiejska, natomiast w południowej usytuowane są dzielnice przemysłowo-składowe, a także duże osiedla mieszkaniowe z „wielkiej płyty”. Grunty miasta należą do: Skarbu Państwa (27,5%), Miasta Grudziądz (40,1%), mienia prywatnego (28,3%) oraz (4,1%) do podmiotów gospodarczych (kościołów, związków wyznaniowych). Grudziądz położony jest w Kotlinie Grudziądzkiej, której powierzchnia wynosi około 240 km², długość 20 km a szerokość 18 km. Jej cechą charakterystyczną są trzy tzw. kępy, które wznoszą się ponad 60 m nad poziom doliny Wisły. Największą z nich jest Kępa Forteczna, wznosząca się na wysokość 86,1 m n.p.m.Pozostałe dwie kępy to Kępa Strzemięcińska i Górnej Grupy. Miasto może pochwalić się bogatymi zasobami czwartorzędowych wód podziemnych. Grudziądz i jego okolice, zaliczone zostały do obszarów najwyższej ochrony w podziale na Główne Zbiorniki Wód Podziemnych Polski i oznaczone jako zbiornik nr 129.

Zbiorniki wodne
  • jezioro Bajkał
  • jezioro Rudnickie Małe
  • jezioro Rudnickie Wielkie
  • jezioro Tarpno
  • jezioro Rządz

Na terenie Basenu Grudziądzkiego jeziora zajmują 1,32% powierzchni.

Klimat

Grudziądz położony jest w strefie klimatycznej umiarkowanej. Napływ różnorodnych mas powietrza powoduje, że teren ten odznacza się dużą zmiennością pogody oraz dużymi wahaniami przebiegu typów pogody. Istotną rolę dla klimatu odgrywa ukształtowanie obszaru i znaczne różnice wysokości w poszczególnych strefach Basenu Grudziądzkiego (kotliny grudziądzkiej).

Średnie dzienne nasłonecznienie wynosi od 4 do 5 h. Największe przypada w maju (7-8 h), najmniejsze w grudniu (1,3 h). Roczna ilość czasu nasłonecznienia wynosi około 1600 h. Średnie roczne zachmurzenie waha się między 6-8,5. Największe jest w listopadzie, najmniejsze w czerwcu. Średnia roczna temp. wynosi 8 °C. Najgorętszym miesiącem roku jest lipiec (ok. 19 °C), a najzimniejszym styczeń (–3 °C). Ważnym elementem klimatycznym są przymrozki. Okres występowania przymrozków dochodzi do 160 dni na rok. Średnio rocznie opady atmosferyczne wynoszą ok. 500 mm. Jednak jest to parametr o dużym rocznym zróżnicowaniu od 295 do 757 mm. Średnia roczna ilość dni z opadami wynosi około 140 mm. Wiatry wieją najczęściej z kierunku południowo-zachodniego i są formowane pod wpływem kierunku biegu doliny Wisły. Prędkość wiatrów wiejących w Grudziądzu wynosi średnio około 3 m/s.

Powierzchnia miasta RokPowierzchnia  188018,82 km²  193428,31 km²  193928,31 km²  194528,64 km²  195443,53 km²  197558,74 km²  198858,74 km²  200659,29 km² Zabytki

Zabytki Grudziądza znajdują się na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego.

  • średniowieczny układ urbanistyczny Starego Miasta
  • mury miejskie z XIV/XV w. (m.in. Brama Wodna)
  • na wzgórzu zamkowym pozostałości zamku krzyżackiego z drugiej połowy XIII w. (ruiny wysadzonej przez Niemców w 1945 wieży „Klimek”, niewielki fragment parteru skrzydła południowego (a nie jak dotąd twierdzono – wejście do kaplicy) z domurowanym na początku XX wieku portalem, który niesłusznie brano za okno kaplicy – badania archeologiczne prowadzone od 4.06.2008 wykazały, że ów portal nie posiada jakichkolwiek fundamentów, a więc jest tylko atrapą)
  • Kamienice na Starym Mieście w Grudziądzu, zabudowania Starego Miasta
  • od strony Wisły zespół spichrzów z XIII-XVII w.
  • cytadela, której obroną wsławił się Courbiere z przełomu XVIII i XIX w.
  • Gmach Wyższej Szkoły Realnej w Grudziądzu
  • Gmach dawnego Seminarium Nauczycielskiego w Grudziądzu
  • Dawna loża masońska w Grudziądzu


Zabytkowe obiekty sakralne
  • barokowy zespół poklasztorny benedyktynek: budynki klasztorne z XVII-XVIII w., tzw. Pałac Opatek z XVIII w., kościół Św. Ducha z XVI w., przebudowany w XVII w.
  • Stary kościół ewangelicki w Grudziądzu
  • Kościół garnizonowy w Grudziądzu
  • Kościół św. Jana w Grudziądzu
  • Kaplica św. Jerzego w Grudziądzu
  • Kościół Świętego Krzyża w Grudziądzu
  • kościół św. Mikołaja (fara, obecnie bazylika mniejsza od (6 grudnia 2010) z XIII-XV w.)
  • Kościół Niepokalanego Serca NMP w Grudziądzu
  • barokowy zespół pojezuicki: kościół św. Franciszka Ksawerego z XVIII w., kolegium z XVII-XVIII w. (obecnie Urząd Miejski)
  • zespół poklasztorny reformatów z poł. XVIII w., kościół Św. Krzyża i klasztor, obecnie więzienie
  • Poliptyk Grudziądzki (przełom XIV i XV wieku) jest to gotycka malowana nastawa ołtarzowa pochodząca z kaplicy zamku krzyżackiego w Grudziądzu. Obecnie w Muzeum Narodowym w Warszawie.
Inne obiekty o znaczeniu turystyczno-zabytkowym
  • Zajezdnia Tramwajowa z XIX wieku
  • Park Miejski przy ul. Hallera
  • Budynki dawnej fabryki maszyn A. VENTZKI
  • Górny Młyn przy ul. Młyńskiej
  • Ruiny Browaru Grudziądzkiego
  • Biblioteka Miejska przy ul. Legionów wraz z jej ogrodami
  • Mały Ratusz przy ul. Mickiewicza
  • Ogród Botaniczny
Hejnał grudziądzki

Grudziądzki hejnał odegrano po raz pierwszy z wieży zamkowej „Klimek” na Górze Zamkowej pod koniec 1935 roku. Odtąd codziennie w samo południe grano go aż do wybuchu II wojny światowej. Twórcą hejnału był kapelmistrz 64PP – Stanisław Szpulecki. Po wojnie wznowiono jego odgrywanie z wieży ratusza w 1956 r. Ponownie po przerwie zaczęto nadawać hejnał 18 czerwca 1995 r.

Demografia Populacja

Ludność miasta liczy obecnie ok. 100 tys. mieszkańców, z czego ponad 15% to dzieci i młodzież w wieku do 15. roku życia. W wieku produkcyjnym jest ok. 70% mieszkańców.

Do 1994 roku liczba mieszkańców Grudziądza systematycznie powiększała się (w latach 1980-1994 wzrost wynosił prawie 15%), jednak w ostatnich latach ma miejsce ujemny przyrost rzeczywisty ludności. Gęstość zaludnienia kształtuje się na poziomie charakterystycznym dla dużych miast Polski, wynosi 1690 osób na 1 km² (stan na 2004 rok). Większość mieszkańców stanowią kobiety (ok. 51 tys.). W mieście społeczność głównie zatrudniona jest w branży produkcyjnej, w handlu i usługach, edukacji, administracji oraz ochronie zdrowia. W 2013r. Grudziądz miał 97 676 tys. mieszkańców.

Niepełnosprawni w Grudziądzu

Na dzień 31 grudnia 2003 r. w Grudziądzu było 12 547 osób niepełnosprawnych (co stanowi 12,39% ogółu mieszkańców), w tym: 788 osób w wieku do 16 lat, 11 759 osób w wieku powyżej 16 lat. Główne cele działań miasta i gminy Grudziądz na rzecz osób niepełnosprawnych określa „Program działań na rzecz osób niepełnosprawnych w Grudziądzu w latach 2004-2015”.

Gospodarka

Od 2007 roku na terenie miasta znajduje się Pomorska Specjalna Strefa Ekonomiczna.

Przemysł

Do największych pod względem zatrudnienia przedsiębiorstw w mieście należą:

  1. Vadain International Sp. z o.o.
  2. Chłodnia Grudziądz Sp. z o.o.
  3. Hydro-Vacuum S.A.
  4. UNIA Sp. z o.o.
  5. Venture Industries Sp. z o.o.
  6. Wojskowe Zakłady Uzbrojenia S.A.
  7. MSU S.A.
  8. La Rive S.A.
  9. Mueller Fabryka Świec S.A.
  10. Solgrud Sp. z o.o.
  11. Melbud S.A.
  12. Schumacher Packaking
  13. Vischer Caravelle Poland sp. z o.o.
  14. Lemigo
  15. Limito
  16. Centrum Logistyczne Rossmann
  17. Centrum Dystrybucyjne Biedronka sieci sklepów Biedronka
Handel

W mieście działają cztery centra i jeden park handlowy oraz 1 dom handlowy oraz wiele supermarketów i marketów, w mieście tym wybudowano Skwer Handlowy. W mieście działa 11 salonów samochodowych. W 2012 otwarto centrum handlowe „Alfa”. Planowane jest kolejne duże centrum handlowe.

Turystyka

Baza Noclegowa

Hotele
  • Hotel City(***)
  • Hotel Energetyk(***)
  • Hotel Kowalkowski(***)
  • Hotel RAD(***)
  • Hotel Villa(***)
  • Hotel Czarci Młyn(**)
  • Hotel Adriano(*)
  • Hotel STAL
Motele
  • Motel TRANS SERWIS CZEPEK
  • Motel Niezapominajka
  • Aeroklub Nadwiślański
  • Bajeczny Sen
  • Dobry Hostel
  • Leśniczowka
  • Zajazd pod Kasztanem
Gospodarstwa agroturystyczne i campingi
  • Gospodarstwa Agroturystyczne MARANKA
  • CAMPING 134(***)
  • Ośrodek Wypoczynkowy DELFIN
  • Ośrodek Wypoczynkowy WARMA
  • Ośrodek Wypoczynkowy DOMPOL
  • Schronisko Młodzieżowe BURSA
Infrastruktura TransportTransport drogowy

Około 5 kilometrów od granic miasta przebiega 91, z której odchodzą dwie drogi krajowe przebiegające przez miasto 16 (Dolna Grupa - Grudziądz - Olsztyn - Ełk - Ogrodniki granica państwa z Litwą ), 55 (Stolno – Grudziądz – Kwidzyn – Malbork - Nowy Dwór Gdański). Przez teren miasta przebiega również 534 (Grudziądz – Wąbrzeźno – Golub Dobrzyń - Rypin). Ważną rolę w rozwoju miasta odgrywa autostrada A1E75, która łączy północ i południe Polski. W odległości nie przekraczającej 20 km od miasta znajdują się 4 węzły autostrady A1: „Warlubie”, „Nowe Marzy”, „Grudziądz” oraz „Lisewo”. Na dzień dzisiejszy w Grudziądzu jest 379 dróg o łącznej długości 220 km, 23 mosty, 9 kładek oraz 3 wiadukty o łącznej długości ponad pół kilometra. Po grudziądzkich drogach jeździ ponad 40 tysięcy pojazdów. W mieście organizacją komunikacji osobowej zajmuje się Urząd Miasta. Natomiast przewoźnikami są Miejski Zakład Komunikacji (linie tramwajowe oraz autobusowe) oraz Arriva Bus (linie autobusowe). W mieście funkcjonuje również ok. 500 taksówek. W okresie kilku ostatnich lat wybudowano 19 rond: im. gen. Andersa, im. gen. „Nila”, im. gen. Skalskiego, im. kard. Wyszyńskiego, im. ks. Popiełuszki, im. R. Dmowskiego, im. P. Jasienicy, im. W. Grabskiego, im. E. Kwiatkowskiego, im. gen. Maczka, im. Z. Herberta, im. rotm. W. Pileckiego, im. matematyka J. Sikorskiego, im. marsz. E. Rydza-Śmigłego, im. Lotników, im. gen. St. Sosabowskiego, im. Ryszarda Kaczorowskiego, im. Józefa Błachnio i im. Augustyna Blocha.

  • Międzynarodowy Szlak rowerowy R1
Transport kolejowy

Przez Grudziądz przebiegają 2 niezelektryfikowane linie kolejowe:

  • 207 (Toruń - Chełmża - Grudziądz – Malbork) (budowa: 1882–1883; długość: 133,5 km; linia 1-torowa)
    • 57,4 km odcinek Grudziądz – Toruń Wschodni uruchomiony 1 listopada 1882
    • 76,1 km odcinek Grudziądz – Malbork otwarty 15 sierpnia 1883
  • 208 (Działdowo - Brodnica - Grudziądz - Laskowice Pomorskie – Chojnice) (budowa: 1878–1887 i 1930; długość: 200,9 km; linia 1-torowa)
    • 47,9 km odcinek Grudziądz – Wierzchucin uruchomiony 15 sierpnia 1883
    • 108,8 km odcinek Grudziądz – Działdowo otwarty 1 października 1887

W mieście istnieją obecnie 4 stacje kolejowe:

Nazwa stacji Grudziądz Grudziądz Przedmieście Grudziądz Mniszek Grudziądz Owczarki Transport lotniczy
  • Około 10 km na północny wschód od miasta znajduje się lotnisko Grudziądz-Lisie Kąty.
  • Lądowisko sanitarne przy szpitalu miejskim. Wcześniej do tego celu wykorzystywano płytę główną na stadionie Olimpii.
Mosty

Most im. Bronisława Malinowskiego w Grudziądzu jest najdłuższym mostem drogowo-kolejowym w Polsce. Most ma 11 przęseł, a jego długość wynosi 1098 metrów. Oprócz najdłuższego mostu, w Grudziądzu znajdują się również pozostałości dwóch najstarszych mostów w Polsce (z połowy i końca XIII wieku).

Kilka kilometrów na południe od Grudziądza oddano w 2011 r. do użytku żelbetowy most autostradowy, który ma 1953,6 m długości i jest to najdłuższy most drogowy w Polsce.

Transport pasażerski
  • Transport Miejski

Grudziądz jest najmniejszym miastem w Polsce posiadającym własną komunikację tramwajową, w mieście funkcjonuje jedna linia tramwajowa (nr 2). Tramwaje w Grudziądzu pojawiły się już w 1896 roku.

Transportem miejskim w Grudziądzu zarządza Wydział Transportu w Urzędzie Miejskim. Obsługę zapewniają Miejski Zakład Komunikacji sp. z o.o. oraz Arriva Bus (wcześniej Veolia), MZK wykonuje połączenia na 1 linii tramwajowej i 18 linii autobusowych. Arriva Bus natomiast 4 autobusowe. Sieć tramwajowa jest jedną z najstarszych i najbardziej malowniczych w kraju. Jest bardzo ważna w życiu miasta, stanowi kręgosłup komunikacji w kierunku północ-południe. Obecnie trwa rozbudowa sieci tramwajowej i modernizacja istniejących sieci torowych.

  • Transport poza miejski
Ochrona środowiska

Prawie 20% ogólnej powierzchni miasta stanowią lasy, parki i zieleńce, na których występuje ponad 400 gatunków roślin i zwierząt.

Miejskie Wodociągi i Oczyszczalnia Sp. z o.o. w Grudziądzu to spółka założona 23 grudnia 1899 r. Działała wtedy pod nazwą Wasserwerk Graudenz. Obejmuje swym zasięgiem działania nie tylko rejon miasta, ale również Gminę Grudziądz.

Pomniki przyrody

W mieście znajduje się 29 pomników przyrody: 24 pojedyncze drzewa, 4 grup drzew oraz 1 wychodnia skalna.

Bezpieczeństwo

Najstarszy dokument dotyczący pożarnictwa w Grudziądzu datuje się na 1760 rok. Powstanie Ochotniczej Straży Pożarnej w Grudziądzu było procesem, który trwał od 31 lipca 1875 do 30 maja 1876 roku. Obecnie istnieją w nim dwie jednostki Ratowniczo-Gaśnicze oraz jedna jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej.

Opieka zdrowotna

Na terenie miasta świadczenia zdrowotne zapewniają:

  • Wojskowa Specjalistyczna Przychodnia Lekarska
  • niepubliczne zakłady opieki zdrowotnej
  • Regionalny Szpital Specjalistyczny im. dra W. Biegańskiego ul. Rydygiera
  • indywidualne praktyki lekarskie (świadczenia stomatologiczne)

W mieście znajduje się zakład karny dla kobiet, który jest największą tego typu placówką w Polsce.

Kultura i sztuka Centrum Kultury Teatr

Centrum Kultury Teatr w Grudziądzu swą działalność prowadzi głównie w obiektach teatru przy ul. Marszałka Focha i „Klubu Akcent” przy ul. Wybickiego. CKT zapewnia mieszkańcom i gościom miasta rozrywkę nie tylko tam, ale również na starym mieście, czy na Błoniach Nadwiślańskich.

Biblioteka Miejska w Grudziądzu

Biblioteka Miejska prowadzi działalność od ponad 50 lat. Mieści się w gmachu wybudowanym w latach 1908-1911. Od roku 1912 siedzibę znalazły tu muzeum oraz biblioteka niemiecka („Stadt Bibliothek Graudenz”) która działała do 1920 roku, kiedy Grudziądz odzyskał niepodległość i powrócił do granic Polski.

Muzeum w Grudziądzu

Muzeum grudziądzkie mieści się w dawnym klasztorze benedyktynek. Budynek zbudowany jest w stylu barokowym, w latach 1729-1731. Instytucja dzięki zróżnicowaniu ekspozycji umożliwia rozwój wielu różnych zainteresowań, przybliża kulturę materialną i duchową oraz daje okazję do zapoznania się z aktualnymi trendami sztuki.

Grudziądzkie Towarzystwo Kultury

Założone 1976, prowadzi intensywną działalność kulturalną i wydawniczą.

Chóry
  • Alla Camera
  • Echo – Chór Męski
  • Maksymilianum
  • Soli Deo
  • Boni Cantores
  • Tibi Mariae
  • Cantabile
  • Sursum Corda
  • The G Singers
Zespoły powiązane z miastem
  • Cela nr 3
  • Grudziądzkie Dinozaury
Kina

Istniejące:

  • „Klub garnizonowy” (nieużywane publicznie)
  • „Helios” (sieć kin, znajduje się w Centrum Handlowym „Alfa”)

Nieistniejące:

  • „Energetyk”
  • „Tivoli”
  • „Orzeł”
  • „Metalowiec”
  • „Helios”
  • „GRYF”
Legendy i mity związane z Grudziądzem Oblężenie Grudziądza przez Szwedów

Legenda ta opowiada o tym, jak to przez 7 lat grudziądzki zamek bezskutecznie był oblegany przez Szwedów. Najeźdźca chciał poczekać, aż w mieście zabraknie pożywienia i jego mieszkańcy poddadzą się sami. Większość załogi i mieszczan była gotowa poddać się Szwedom. Pewnego dnia mieszczanin o imieniu Michałko wpadł na genialny pomysł. Do działa armatniego wsadził łeb ostatniego wołu i kawałek chleba, po czym wystrzelił je na drugi brzeg Wisły, gdzie czekali Szwedzi. Gdy ci zobaczyli, że mieszkańcy mają jeszcze tak duże zapasy żywności, że mogą nią strzelać z armaty, postanowili odstąpić od oblężenia zamku.

Jadwiga przy studni zamkowej

W czasie, gdy wojska Szwedzkie okupowały Grudziądz, pewna piękna mieszczanka o imieniu Jadwiga zakochała się bez pamięci w oficerze szwedzkim, z wzajemnością! Ich miłość była tak ogromna, że zaplanowali wspólną ucieczkę do Szwecji. Gdy usłyszał o tym ojciec Jadwigi (wielki patriota) wściekł się i kazał zamordować ukochanego córki, oczekującego Jadwigi przy zamkowej studni. Gdy wybranka serca przybyła na miejsce, przeżyła wielki szok i popadła w rozpacz widząc martwe ciało ukochanego. Zrozpaczona wrzuciła do głębokiej studni wszystkie kosztowności, przygotowane na podróż i wstąpiła do miejscowego klasztoru benedyktynek. Według legendy, do dziś dnia nikomu nie udało się jeszcze wydobyć tych skarbów.

Jak Mikołaj Kopernik zaprojektował kanał Trynka

Grudziądz położony był nad Wisłą, jednak jej wody nie nadawały się do picia. Z tego powodu mieszczanie w XIII w. doprowadzili do miasta wodę z jeziora Tuszewo, które znajdowało się na wschód od miasta. W tym celu poszerzono strugę płynącą z jeziora do Wisły. W ten sposób powstał strumień, który mógł napędzać młyny krzyżackie (stąd późniejsza nazwa Potok Młyński). Jednak wody jeziora szybko zostały wyeksploatowane, więc trzeba było znaleźć nowe źródło wody pitnej. Znaleziono je w okolicznych lasach osady Węgrowo (dziś wieś Pastwiska). W 1386 r. mieszkańcy rozpoczęli budowę 8 km kanału, noszącego nazwę Rów Hermana (od imienia swego twórcy). Po złączeniu go z Potokiem Młyńskim, kanał zapewniał wystarczającą ilość wody przez następne 150 lat. Niestety na początku XVI w. i te źródła zostały wyczerpane i w mieście zaczęło brakować wody (co więcej wody Wisły zostały skażone bakteriami cholery). W marcu 1522 r. w Grudziądzu odbywał się sejmik generalny, na który 21 marca przybył Mikołaj Kopernik. Legenda mówi, że gdy wielki uczony usłyszał o kłopotach mieszkańców Grudziądza, natychmiast postanowił im pomóc. Po dokładnym przestudiowaniu map okolic miasta miał zaproponować wykopanie kanału, prowadzącego wody z rzeki Osy do miasta, a dalej do Wisły. Mieszkańcy wysłali do Zygmunta I Starego prośbę o pozwolenie budowy nowego kanału, jednak dopiero jego syn, Zygmunt August, pozwolił na budowę. Oddanie Kanału Trynka do użytku nastąpiło w 1552 r. podczas pobytu króla w Grudziądzu.

Nieszczęśliwa miłość Katarzyny i Johana

Pod koniec wieku XVI grudziądzki starosta Jan Zborowski sprowadził do miasta olenderskich osadników (mennonitów). Osiedlili się oni m.in. w Owczarkach, zakładając osadę i stawiając pierwsze domy. Pewnego roku, w Noc Świętojańską, okoliczna młodzież spotkała się nad Kanałem Trynka, gdzie wrzucano do wody wianki i tańczono przy ogniskach. Do grudziądzan dołączył młody Holender o imieniu Johan. W tłumie młodych dziewcząt zauważył piękną złotowłosą dziewczynę. Piękność nosząca imię Kasia, również dostrzegła urodziwego cudzoziemca. Młodzi zakochali się w sobie od pierwszego wejrzenia. Cóż z tego, kiedy dziewczyna była już zaręczona z Kacprem (synem młynarza z Kłódki). Miłość młodych była tak wielka, że mimo ciągłych przeciwności losu, spotykali się po kryjomu. Ich szczęście nie trwało jednak długo, ponieważ o wszystkim dowiedział się Kacper. Młynarz poprosił parobków, aby wybili Johanowi Kasię z głowy. Zaczaili się na niego i dopadli wracającego z randki. Okrutnie potraktowali młodzieńca i nieprzytomnego wrzucili do Trynki. Chłopak utonął, a gdy Kasia dowiedziała się o jego śmierci, zrozpaczona rzuciła się do wody, po czym silny prąd porwał jej młode jeszcze życie w odmęty Trynki. Do dziś dnia, w Noc Świętojańską, miejscowym rybakom na jeziorze Tarpno ukazują się duchy Kasi i Johana, które szukają się wzajemnie.

Imprezy kulturalne
  • W okresie Świąt Bożego Narodzenia na Rynku Głównym odbywa się Jarmark Świętego Mikołaja. Można na nim zakupić specjały z grudziądzkiego rynku spożywczego, ozdoby świąteczne oraz prezenty dla najbliższych. Można również posłuchać kolęd i piosenek świątecznych śpiewanych przez artystów na scenie.
  • Każdego roku w czasie Bożego Narodzenia na Rynku Głównym staje szopka betlejemska z żywymi zwierzętami i wysoka naturalna choinka.
  • W okolicach Jeziora Rudnickiego znajduje się miasteczko westernowe oferujące wiele atrakcji, m.in. zoo.
  • Cyklicznie każdego roku Centrum Kultury Teatr organizuje na Błoniach Nadwiślańskich szereg imprez muzycznych, na które stara się zapraszać znane gwiazdy, takie jak: Doda, Kayah, De Mono czy Peja.
  • CKT organizuje również Lato z Muzami (występy różnych artystów, codziennie innego w nowym miejscu na Starym Mieście).
  • Każdego roku (3 maja i 11 listopada) można zwiedzać grudziądzką Cytadelę.
  • Co roku miasto organizuje imprezę sylwestrową na parkingu przy Centrum Kultury Teatr (ul. Focha).
  • Od 1989 roku corocznie odbywają się w Grudziądzu zjazdy kawalerzystów II RP
MediaObecne
  • Internetowe Radio Grudziądz
  • Radio Eska Grudziądz (90,6 MHz)
  • „Nowości Grudziądzkie” – regionalna wersja Nowości Dziennika Toruńskiego
  • Gazeta Pomorska
  • Kurier Grudziądzki
  • Grudziądz Twoje-Miasto.pl
  • Wolny – Portal internetowy egrudziadz.pl
  • Moje Miasto Grudziądz, MMGRUDZIADZ.pl
  • Portal Miasta Grudziądza
  • Portal o historii miasta Graudenz.pl
  • prywatny portal e-grudziadz.pl
  • prywatny portal Kampanii Mówimy DOŚĆ niszczeniu Grudziądza mowimydosc.pl
  • Internetowa Telewizja Miejska (i-tvm.pl)
  • TVSM Grudziądz (Telewizja Kablowa Spółdzielni Mieszkaniowej)
Historyczne
  • Goniec Nadwiślański
  • Radio Grudziądz
  • Goniec Grudziądzki
  • Gazeta Grudziądzka
  • Der Gesellige Zeitung
  • Portal internetowy Faktygrudziadz.pl
  • Tygodnik lokalny grudziadzka.pl
Grudziądz w filmie
  • Tatarak – Andrzeja Wajdy. Grudziądz grał tutaj Sandomierz.
  • rodzinka.pl – odcinek „Wakacje w Grudziądzu”
Sport i rekreacja Solanki
  • Podczas poszukiwania ropy i gazu ziemnego w okolicach Grudziądza (Marusza) w 1972 roku natrafiono na złoża wód termalnych z okresu dolnej jury.
  • Dowiercono się do głębokości 1630 m, skąd wydobyto wodę o temperaturze ok. 44 st. C.
  • Dopiero w 2001 roku powstała spółka „Geotermia Grudziądz”, która zaczęła przygotowywać dokumentację na wykorzystywanie wód solankowych z Maruszy
  • W marcu 2006 roku oddano do użytku publicznego obiekt z nowoczesnymi wannami, inhalatory, krioterapie, sale gimnastyczną, saunę infrared, a w maju tego samego roku oddano jedyną w Europie tężnię solankową zamkniętą w piramidzie. W następnym miesiącu umożliwiono korzystanie z groty solankowej, gdzie można się kąpać grupowo w wodach solankowych.
  • W 2007 roku oddano do użytku 4 baseny z różnym stężeniem solanek oraz gabinety masażu, salę fitness, salon kosmetyczny, pokój dla dzieci.
  • W 2013 roku pojawiła się koncepcja budowy nowych obiektów dla Solanek. Nową proponowaną lokalizacja to okolice jeziora Rudnik.
Kluby sportowe

W Grudziądzu funkcjonuje 39 klubów sportowych, które prowadzą łącznie 53 sekcje.

  • Grudziądzki Klub Motocyklowy powołany w 2013 roku w miejsce założonego w 2002 roku Grudziądzkiego Towarzystwa Żużlowego; kontynuator Grudziądzkiego Klubu Motorowego założonego w 1979 roku (Stadion przy ul. Hallera)
  • Grudziądzki Klub Sportowy „Olimpia” – (Stadion przy ul. Piłsudskiego)
  • MKS Drumed Nicrometal Grudziądz
  • Klub Wioślarski „Wisła Grudziądz”
  • Kokoro Grudziądzki Klub Kyokushin-kan Karate-do
  • Grudziądzkie Towarzystwo Piłkarskie „Nadwiślanin”
  • Uczniowski Klub Sportowy Rotmistrz Twoja Szkoła Grudziądz
  • Uczniowski Klub Sportowy „Ruch”
  • Uczniowski Klub Sportowy „Orka”
  • Miejski Klub Sportowy „Start”
  • Klub Sportowy „Stal”- (Stadion przy Al. Sportowców)
  • Okniński MMA Grudziądz
  • Autonomiczna Ludowa Kolarska Sekcja „Stal” Grudziądz
  • Aeroklub Grudziądzki
  • KS Elektryk
  • KS Stomil
  • Autonomiczna Sekcja Tenisa Stołowego Olimpia-Unia
  • Stowarzyszenie Sportowe Modelarzy Grudziądzkich
  • JKS Rywal Grudziądz
  • Grudziądzkie Towarzystwo Sportów Bilardowych
  • Klub Płetwonurków
  • Bractwo Wodniaków
  • Grudziądzkie Towarzystwo Tenisowe
  • Uczniowski Klub Sportowy „Arm Fanatic Sport” Grudziądz

W latach 80. na stadionie grudziądzkiej „Olimpii” rozegrała swoje spotkanie młodzieżowa reprezentacja Francji z Zinédinem Zidanem w składzie.

Kluby i stowarzyszenia osób niepełnosprawnych
  • Stowarzyszenie Sportowe dla Osób Upośledzonych Umysłowo „Olimpiady Specjalne – Polska”
  • Stowarzyszenie Sportowe „Sprawni – Razem”
  • Centrum Rehabilitacji im. ks. Biskupa Jana Chrapka
  • „TowPeDe” Towarzystwo Przyjaciół Downa w Grudziądzu
Baseny
  • Basen przy SP nr 20 (ul. Sobieskiego 12)
  • Basen przy SP nr 21 (ul. Nauczycielska 19)
  • Basen w Ośrodku Kultury Fizycznej (ul. Kalinkowa 56)
  • Baseny odkryte MORiW (ul. Za Basenem 2)
  • Baseny Solankowe (ul. Warszawska 36)
Inne
  • Każdego roku w Grudziądzu odbywają się Wielkanocne Zawody Balonowe o puchar Prezydenta Grudziądza
  • Baza sportowa miasta to 4 stadiony, które razem mogą pomieścić ponad 25 tys. widzów (stadion GKS Olimpia – 12 tys., stadion GKM – 8 tys.), 5 hal sportowych wraz z pełnym wyposażeniem widowiskowo-sportowym (ok. 2500 miejsc), baseny kryte i otwarte oraz korty tenisowe czy strzelnice sportowe. Na terenie miasta istnieją również sauny, siłownie, ośrodki jeździeckie oraz przystanie wodne.
  • Przez Grudziądz i okolice przechodzi wiele szlaków turystycznych.
  • Lasy i grunty leśne zajmują 1124 ha (19,14% powierzchni miasta), a parki i zieleńce 196 ha (3,33%). Z tych ostatnich na uwagę zasługuje Park Miejski (38,68 ha) oraz tzw. planty nad Kanałem Trynka (6,36 ha) wraz z Ogrodem Botanicznym (0,51 ha).
Ogrody działkowe
  • Kąpiele Słoneczne
  • ROD „Metalowiec”
  • ROD „Niezapominajka”
  • ROD „Narcyz”
  • ROD „Energetyk”
  • POD „Nad Rudniczanką”
Edukacja
  • przedszkola – 15
  • szkoły podstawowe – 8
  • gimnazja – 10
  • zespoły szkół ogólnokształcących – 5
  • szkoły ponadgimnazjalne – 58
  • szkoły wyższe – 3
  • szkoły muzyczne – 1
  • szkoły specjalne – 3
  • inne – 4
Planetarium

W 1964 roku w Grudziądzu powstało Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne. Odbywają się tutaj co jakiś czas seanse i dni otwarte dla wszystkich chętnych. Grudziądzkie Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne jest też organizatorem Ogólnopolskiego Młodzieżowego Seminarium Astronomicznego (OMSA) im. prof. Roberta Głębockiego. W 2008 roku odbył się już dwudziesty czwarty finał tego konkursu.

Administracja Osiedla w Grudziądzu
  • Owczarki
  • Tarpno
    • Wielkie Tarpno
    • Tarpno
    • Franciszkowo
    • Os. Nowe Tarpno
  • Sadowo
  • Tuszewo
  • Kuntersztyn
    • Wielki Kuntersztyn
    • Mały Kuntersztyn
  • Śródmieście
    • Stare Miasto
    • Centrum
    • os. Batorego
    • os. Wyzwolenia
  • Os. Kopernika
  • Os. Kawalerii Polskiej
  • Os. Lotnisko
    • Stare Lotnisko
      • Abisynia
    • Nowe Lotnisko
  • Os. Strzemięcin
  • Os. Rządz
    • Nowy Rządz
    • Dębowe Wzgórze
    • Rządz PGR-y
  • Os. Mniszek
  • Rudnik
  • Pastwisko
Polityka

Grudziądz posiada dwóch przedstawicieli w Sejmie:

  • Janusz Dzięcioł (Platforma Obywatelska)
  • Tomasz Szymański (Platforma Obywatelska)
Cmentarze
  • Cmentarz przy ul. Cmentarnej
  • Cmentarz Komunalny
  • Cmentarz Garnizonowy
  • Cmentarz Wojenny
  • Stary i Nowy cmentarz żydowski (zniszczone w czasie wojny)
  • Cmentarz Ewangelicki
  • Cmentarz Parafii Farnej
  • Cmentarz w Tarpnie (tzw. pod Nową Wsią)
Kościoły i związki wyznaniowe Wyznania według spisów z końca XIX i początku XX wieku
  • ewangelicy:
    • 10.871; (1880)
    • 33.020; (1905)
    • 25.493; (1910)
  • katolicy:
    • 5.490; (1880)
    • 11.684; (1905)
    • 13.612; (1910)
  • Żydzi:
    • 78; (1880)
    • 579; (1905)
    • 505; (1910)
  • inne:
    • –; (1880)
    • 1; (1905)
    • 12; (1910)
Dzień dzisiejszy

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące kościoły i związki wyznaniowe:

Buddyzm

  • Buddyjski Związek Diamentowej Drogi Linii Karma Kagyu

Kościoły katolickie

  • Kościół Rzymskokatolicki
    • Dekanat Grudziądz I
    • Dekanat Grudziądz II
  • Kościół Polskokatolicki (parafia pw. Imienia Jezus, ul. Kazimierza Pułaskiego 3/5)

Kościół prawosławny

  • Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny (cerkiew filialna św. Mikołaja, ul. Legionów 51 lok. 5 – należy do parafii w Toruniu)

Kościoły protestanckie

  • Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP
    • parafia św. Jana – ul. Szkolna 10
  • Kościół Ewangelicko-Metodystyczny w RP
    • parafia św. Pawła – ul Kosynierów Gdyńskich 9-11
  • Kościół Adwentystów Dnia Siódmego
    • zbór w Grudziądzu – ul. Józefa Piłsudskiego 109
  • Wspólnota Kościołów Chrystusowych w RP
    • Społeczność Chrześcijańska w Grudziądzu – ul. Spichrzowa 44
  • Kościół Zielonoświątkowy w RP
    • zbór w Grudziądzu – ul. Kosynierów Gdyńskich 9-11

Świadkowie Jehowy

  • Sala Królestwa, ul. Jędrzeja i Jana Śniadeckich 29b
  • Sala Królestwa, ul. Nagórna 19

Świecki Ruch Misyjny „Epifania”

  • zbór w Grudziądzu, ul. Kosynierów Gdyńskich 9
Osoby związane z Grudziądzem Honorowi obywatele
  • Jan Paweł II – papież; uroczystego nadania dokonano 16 października 2003 w 25. rocznicę pontyfikatu
  • Ferdinand Foch – marszałek Francji i Polski
  • Julian Szychowski – senator RP, szambelan papieski, wieloletni przewodniczący Rady Miejskiej
  • Damazy Klimek – kupiec, działacz narodowy i społeczny
  • Alojzy Ruchniewicz – przemysłowiec, działacz narodowy i społeczny
  • Edward Śmigły-Rydz – marszałek Polski
  • Salomea Sujkowska – działaczka społeczna
  • Jan Ładoś – rotmistrz 18 Pułku Ułanów w Grudziądzu
  • Bronisław Malinowski – sportowiec-lekkoatleta, wielokrotny medalista mistrzostw Europy i mistrz olimpijski
  • ks. Zdzisław Peszkowski – kapelan Rodziny Katyńskiej
  • Czesław Szachnitowski – artysta plastyk, wieloletni nauczyciel w II LO im. króla Jana III Sobieskiego w Grudziądzu
  • Ludwik Rydygier – światowej sławy chirurg
  • ks. infułat Tadeusz Nowicki – wieloletni proboszcz parafii pw. św. Mikołaja w Grudziądzu
Urodzeni w Grudziądzu
  • Włodzimierz Antkowiak – pisarz
  • Erich Basarke – architekt
  • Waldemar Baszanowski – sztangista, wielokrotny medalista olimpijski, mistrzostw świata i Europy (zm. 2011)
  • Adam Baumann – aktor
  • Justyna Bergmann – Miss Polonia
  • Augustyn Bloch – organista, kompozytor, współorganizator festiwalu Warszawska Jesień
  • Krzysztof Buczkowski – żużlowiec, Drużynowy Mistrz Świata Juniorów
  • Mariusz Czajka – aktor teatralny i filmowy
  • Antoni Czortek – bokser
  • Henryk Czyż – muzyk, dyrygent, kompozytor i publicysta muzyczny
  • Jerzy Feldman – artysta malarz
  • Piotr Gabrych – siatkarz, olimpijczyk
  • Johannes Gronowski – polityk
  • Herbert Grasemann – pisarz
  • Ernst Hardt – pisarz
  • Alfons Hoffmann – profesor, twórca pomorskiego systemu elektroenergetycznego
  • Uwe Holtz – politolog
  • Georg Jalkowski – księgarz, drukarz i wydawca
  • Piotr Janowski – skrzypek, laureat I nagrody V Międzynarodowego Konkursu Skrzypcowego im. H. Wieniawskiego
  • Halina Kossobudzka – aktorka
  • Maciej Kossowski – piosenkarz popularny w latach 60. – przeboje „Wakacje z blondynką”, „Agatko pocałuj”
  • Robert Kościecha - żużlowiec, Drużynowy Mistrz Polski (2001, 2008)
  • Gustaw Kron – aktor
  • Wiktor Kulerski – historyk, poseł X kadencji
  • Łukasz Kwiatkowski – kolarz torowy, olimpijczyk
  • Lucjan Kydryński – dziennikarz, publicysta i konferansjer
  • Dominika Leśniewicz – siatkarka, mistrzyni Europy
  • Erwin Levy – psycholog amerykański pochodzenia niemiecko-żydowskiego
  • Lisamaria Meirowsky – lekarz pediatra z Kolonii; zmarła w obozie koncentracyjnym w Oświęcimiu – Brzezince razem z Edytą Stein (św. Teresą Benedyktą od Krzyża – patronką Europy)
  • Piotr z Grudziądza – kompozytor i poeta łaciński
  • Ryszard Milczewski-Bruno – poeta, prozaik
  • Artur Mroczka – żużlowiec, Indywidualny Mistrz Europy Juniorów, 2-krotny Drużynowy Mistrz Świata Juniorów
  • Ryszard Poznakowski – muzyk i kompozytor, współtwórca grupy Trubadurzy
  • Karl Rudolf von Ollech – generał pruski
  • Jan Stenzel (junior) – mgr farmacji, aptekarz, radny Rady Miejskiej Grudziądza w latach 1978-1990
  • Jan Stobeusz – kompozytor barokowy
  • Salomea Sujkowska – lekarz społecznik
  • Andrzej Szostek – ksiądz, profesor, rektor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego
  • Aleksander Ścibor-Rylski – pisarz, poeta, reżyser, scenarzysta filmowy
  • Stefania Toczyska – śpiewaczka operowa
  • Viktor Karl Ludwig von Grumbkow – pruski generał
  • Marlena Wawrzyniak – armwrestlerka, Najsilniejsza Kobieta w Polsce na lewą i prawą rękę, Mistrzyni Europy, Wicemistrzyni Świata
  • Władysław Wągiel – pisarz, poeta i działacz społeczny
  • Alfred Wohl – chemik
Zmarli w Grudziądzu
  • Stanisław Książek (drukarz) – drukarz, dziennikarz, wydawca gazet i książek, właściciel drukarni w Łodzi, w swojej gazecie „Nowy Kurier Łódzki” zamieszczał pierwsze wiersze Juliana Tuwima (zm. 26 czerwca 1928)
  • Bronisław Malinowski-sportowiec, olimpijczyk
Grudziądz jako garnizon wojskowy Jednostki stacjonujące przed 1939
  • Centrum Wyszkolenia Kawalerii, w którym szkolili się m.in.
    • rtm. Witold Pilecki
    • rtm. Jan Ładoś
  • 18 Pułk Ułanów Pomorskich
  • Centrum Wyszkolenia Żandarmerii
  • Dowództwo 16 Pomorskiej Dywizji Piechoty:
    • 16 Pomorski Pułk Artylerii Lekkiej
    • 64 Grudziądzki Pułk Piechoty
    • 65 Starogardzki Pułk Piechoty
  • 3 Pułk Łączności
  • Batalion ON „Grudziądz”
  • Inspektorat Grudziądz AK
Jednostki stacjonujące po 1945 (rozwiązane)
  • 6 Dywizja Artylerii Przełamania
  • 8 Pułk Mostów Drogowych i Kolejowych
  • Bydgoski Pułk Obrony Terytorialnej
  • 2 Batalion Obrony Przeciwchemicznej
  • Ośrodek Szkolenia Specjalistów Ubezpieczenia Lotów
  • 113 Wojskowy Szpital Garnizonowy
  • 60 Okręgowe Warsztaty Uzbrojenia i Elektroniki
  • 1 Ośrodek Szkolenia Kierowców
  • 4 Rejonowa Baza Materiałowa
Jednostki stacjonujące po 1945
  • Centrum Szkolenia Logistyki
  • 8 Batalion Walki Radioelektronicznej
  • 13 Wojskowy Ośrodek Gospodarczy
  • 1 Rejonowe Warsztaty Techniczne
  • Placówka Żandarmerii Wojskowej

27 września 2007 roku odbyły się w Grudziądzu manewry wojskowe pod kryptonimem „Opal 07".

Do nazwy miasta odwoływały się okręty niemieckiej marynarki wojennej. Od 1913 r. do końca I wojny światowej w Kaiserliche Marine służyły krążowniki lekkie typu Graudenz: SMS „Graudenz” i SMS „Regensburg”.

Kampania Społeczna "Mówimy DOŚĆ niszczeniu Grudziądza"

Kampania powstała z potrzeby uwrażliwienia mieszkańców Grudziądza na wszystkie przypadki wandalizmu oraz zachęcenie do szybkiego informowania służb o wszelkich zaobserwowanych wykroczeniach i przestępstwach. Straty można ograniczyć – dlatego założyciele Kampanii Natalia Stelmaszuk, Krzysztof Łukaszewski i Przemysław Berliński apelują i zachęcają mieszkańców, by zadzwonili pod numer 112 lub 986, gdy zauważą wandali malujących graffiti na budynkach, niszczących wiaty, łamiących ławki, wyrywających krzewy i in. Przypominają jednocześnie, że to czy miasto będzie czyste i zadbane zależeć będzie tylko od samych mieszkańców miasta. Kampanie MDnGrudziądz wspierają m.in.: Akademia Biegania, firmy Projektowanie Graficzne Natgraf Natalia Stelmaszuk oraz Batfoto - Marcelina Matczyńska, a także służby bezpieczeństwa. Obecnie kampania swym zasięgiem obejmuje również miasta Poznań i Gdańsk.

Miasta partnerskie MiastoKrajData podpisania umowy  Gütersloh  Niemcy wrzesień 1989  Falun  Szwecja maj 1991  Czerniachowsk  Rosja 1995  Nanning  Chiny październik 2011 Bibliografia
  1. Stanisław Kujot: Kto założył parafie w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej?. T. cz. 1-2. Toruń: 1903-1904.
  2. Tadeusz Chrzanowski, Grudziądz, Warszawa, Wyd. „Sport i Turystyka”, 1970
  3. Stanisław Myśliborski-Wołowski, Szkice grudziądzkie, wyd. 3, Grudziądz, Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, 1972
  4. Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 11, Województwo bydgoskie, pod red. Tadeusza Chrzanowskiego i Mariana Korneckiego, z. 7, Powiat grudziądzki, Warszawa, Instytut Sztuki PAN, 1974
  5. red. Stanisław Poręba: Grudziądz i okolice. Przewodnik. Grudziądz: Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, Biblioteka Miejska w Grudziądzu, 1990.
  6. Grudziądz, oprac. i red. Karola Skowrońska, Grudziądz, Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 1991
  7. Dzieje Grudziądza, pod red. Jerzego Danielewicza, t. 1 (do roku 1920), Grudziądz, Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 1992
  8. „Kalendarz Grudziądzki”, 1, 1997 – 13, 2008, Grudziądz, Grudziądzkie Towarzystwo Kultury ISSN 1427-700X
  9. Anna Wajler, Grudziądz na starej pocztówce, Grudziądz, Muzeum w Grudziądzu, 1998, ISBN 83-908767-4-4.
  10. Kalendarium Grudziądz 2000, oprac. Jerzy Krzyś, Grudziądz, Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 1999, ISBN 83-910048-2-1.
  11. Grudziądz. Widoki miasta, oprac. Jadwiga Drozdowska, Grudziądz, Muzeum w Grudziądzu, 2001, ISBN 83-88076-04-3.
  12. Zbigniew Otremba: Grudziądz. Kronika dziejów miasta. Gdańsk: Regnum, 1999. ISBN 83-907707-1-7.
  13. Anna Wajler, Grudziądz na pocztówkach z lat 1920-1939, Grudziądz, Muzeum w Grudziądzu, 2002, ISBN 83-88076-06-X.
  14. Grudziądz. Miniprzewodnik, tekst Tadeusz Rauchfleisz, Henryk Stopikowski, Grudziądz, Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 2004, ISBN 83-910048-5-6.
  15. red. Ryszard Kucharczyk: Grudziądz i okolice na starej karcie pocztowej. T. I, II, III, IV. Grudziądz: 2006.
  16. Grudziądz 1945. Wspomnienia, red. nacz. Janusz Kalamarski, Grudziądz, Wyd. Kalamarski, 2007, ISBN 978-83-920267-1-6.
  17. Krzysztof Halicki: Działalność policji politycznej w zwalczaniu ruchu komunistycznego w Grudziądzu w dwudziestoleciu międzywojennym, [w: Rocznik Grudziądzki, Tom XIX 2011, s. 129-152. – Academia.edu]. [dostęp 2012-09-26].
Linki zewnętrzne
  • Oficjalny portal Grudziądza
  • Historia Żydów w Grudziądzu na portalu Wirtualny Sztetl
  • Stare monografie i przewodniki
    • Ignacy Żniński, Grudziądz, Grudziądz 1913
    • Władysław Szołdrski, Kronika benedyktynek grudziądzkich, Pelplin 1935.
  • Grudziądz w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom II (Derenek – Gżack) z 1881 r.
~wikipedia
Serdecznie polecamy:
Opinie o zakładach pogrzebowychZanim skorzysztasz z usług zakładu pogrzebowego zapoznaj się - zakład pogrzebowy opinie a dowiesz się wszystkiego o usługach oferowanych przez zakłady pogrzebowe.
Indoor cycling warszawaJeśli lubisz jeździć na rowerze koniecznie spróbuj indoor cycling warszawa świetna zabawa bez względu na porę roku i warunki pogodowe panujące za oknem!