doległość między miastami

wprowadź kody pocztowe miejscowości aby sprawdzić odległości między nimi

Z: pierwszy kod pocztowy: Kraków
DO: drugi kod pocztowy: Przeworsk

Odległość w linii prostej: 184,6 km

Długość trasy: 208 km

Informacje o wybranych miejscach:

Kraków (30-389)

Kraków (łac. Cracovia, niem. Krakau) – miasto na prawach powiatu położone w południowej Polsce nad Wisłą, drugie w kraju pod względem liczby mieszkańców i pod względem powierzchni, dawna stolica Polski i miasto koronacyjne oraz nekropolia królów Polski, od czasu odzyskania niepodległości w 1918 r. miasto wojewódzkie (od 1998 r. siedziba władz województwa małopolskiego). Leży na obszarze Bramy Krakowskiej, Niecki Nidziańskiej i Pogórza Zachodniobeskidzkiego.

Jest jednym z najstarszych miast Polski, o ponadtysiącletniej historii, z wieloma wartościowymi obiektami architektonicznymi. Działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych gromadzących bezcenne zabytki. W przeszłości miasto należało do Ligi Hanzeatyckiej zrzeszającej najważniejsze ośrodki handlowe w Europie.

Do 1795 r. Kraków był formalnie stolicą Polski, a do 1611 r. siedzibą władców państwa polskiego. W latach 1596–1795, czyli do III rozbioru Polski, jako stolica Rzeczypospolitej funkcje stołeczne dzielił z Warszawą, która stała się miastem rezydencjalnym króla. Był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego. Miasto posiadało prawo do czynnego uczestnictwa w akcie wyboru króla.

Na mocy decyzji podjętych na zjeździe gnieźnieńskim, od 1000 roku nieprzerwanie stolica diecezji krakowskiej (jednej z pięciu w ówczesnej Polsce), a od 1925 archidiecezji i metropolii.

Obecnie jest stolicą województwa małopolskiego, a także centralnym ośrodkiem metropolitalnym aglomeracji krakowskiej. W zapisach historycznych jest uznawany za główne miasto historycznej Małopolski.

W Krakowie znajdują się główne siedziby m.in.: Polskiej Akademii Umiejętności, Narodowego Centrum Nauki, Polskiego Towarzystwa Promieniowania Synchrotronowego, Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury, dowództwa Sił Specjalnych RP będące jednocześnie jednym z kilku dowództw sił specjalnych NATO, Polskiego Związku Narciarskiego. Miasto posiada placówki kulturalne o znaczeniu i statusie narodowym m.in. Narodowy Stary Teatr, Muzeum Narodowe, Panteon Narodowy, Archiwum Narodowe, Biblioteka Jagiellońska, Instytut Książki, Centrum Operacji Specjalnych, Narodowe Centrum Rugby.

Miasto pełni funkcję centrum administracyjnego, kulturalnego, edukacyjnego, naukowego, gospodarczego, usługowego i turystycznego. Kraków jest drugim, po Warszawie, największym w kraju rynkiem nowoczesnej powierzchni biurowej, a także jednym z kluczowych węzłów drogowych i kolejowych w Polsce. W Balicach pod Krakowem znajduje się drugi co do wielkości polski port lotniczy o znaczeniu międzynarodowym. Według raportu inwestycyjnego Konferencji ds. Handlu i Rozwoju ONZ (UNCTAD) z 2011 roku Kraków jest najlepszym miejscem na świecie do lokowania centrów usług dla biznesu. W kwietniu 2012 r. Kraków znalazł się w gronie 120 najatrakcyjniejszych miast świata (tzw. lista hot spots dotycząca konkurencyjności biznesowej) w ujęciu jednostki badawczej Economist Intelligence Unit wykonującej badania na zlecenie banku Citi Handlowy.

W 2000 roku Kraków jako pierwsze miasto z Polski oraz Europy Środkowo-Wschodniej (równocześnie z Pragą) został Europejską Stolicą Kultury. W drugiej dekadzie XXI wieku został również wyróżniony tytułem Europejskiego Miasta Sportu 2014 i Miasta Literatury UNESCO.

Kraków będzie gospodarzem Światowych Dni Młodzieży w 2016 roku. Ponadto był także jednym z miast-gospodarzy Mistrzostw Świata w Piłce Siatkowej Mężczyzn 2014 oraz będzie Mistrzostw Europy w Piłce Ręcznej Mężczyzn w 2016 r.

Brytyjski think tank Globalization and World Cities (GaWC), badający wzajemne stosunki pomiędzy miastami świata w kontekście globalizacji, uznał natomiast Kraków za metropolię globalną (High Sufficiency).

Położenie

Kraków jest położony w południowej Polsce, w środkowo-północnej części województwa małopolskiego nad Wisłą; na jego terenie znajdują się ujścia wiślanych dopływów: Białuchy (dolny bieg Prądnika), Rudawy, Dłubni, Drwiny Długiej i Wilgi. Kraków znajduje się w miejscu zbiegu kilku krain geograficznych: Bramy Krakowskiej, Kotliny Oświęcimskiej, Kotliny Sandomierskiej, Pogórza Zachodniobeskidzkiego, Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Położenie Krakowa sprawia, że jest on bazą dla wycieczek w polskie góry, czy wypadów do malowniczej Jury Krakowsko-Częstochowskiej.

Z Krakowem sąsiadują gminy: Igołomia-Wawrzeńczyce, Kocmyrzów-Luborzyca, Koniusza, Liszki, Michałowice, Mogilany, Niepołomice, Skawina, Świątniki Górne, Wieliczka, Wielka Wieś, Zabierzów, Zielonki. Gminy te należą do trzech powiatów sąsiadujących z Krakowem: krakowskiego, wielickiego oraz proszowickiego.

Podział administracyjny

W XIV w. w Krakowie były 22 ulice, w 1866 już w mieście i na przedmieściach – 113, w 1880 – 135, w 1909 – 161, a w 1926 – 457 ulic.

Od 27 marca 1991 Kraków podzielony jest na 18 dzielnic samorządowych oznaczonych cyframi rzymskimi. Od roku 2002 Rada Miasta Krakowa uchwałą podjęła decyzję o formalnym przydzieleniu (obok cyfr) nazw krakowskim dzielnicom (np. Dzielnica I Stare Miasto) Nazwy te obowiązywały do tej chwili potocznie.

Powszechnie używany jest historyczny podział miasta z lat 1951–1975 na 6 dzielnic administracyjnych: Stare Miasto, Zwierzyniec, Kleparz, Grzegórzki, Podgórze, Nowa Huta lub podział na 4 dzielnice, obowiązujący od 1975: Śródmieście, Podgórze, Krowodrza, Nowa Huta.

W Krakowie nazwy dzielnic pochodzą w większości od nazw miast, wsi, jurydyk, folwarków, osad itp., tworzących kiedyś oddzielne jednostki osadnicze, a na przestrzeni wieków włączanych w granice administracyjne miasta.

W ujęciu lokalnym Kraków i sąsiadujące miejscowości tworzą aglomerację krakowską. W ujęciu regionalnym mówi się o Krakowskim Obszarze Metropolitalnym (KOM), natomiast w ujęciu ponadregionalnym Kraków jest biegunem wzrostu oddziałującym na sąsiadujące województwa – śląskie, świętokrzyskie oraz podkarpackie.

Środowisko naturalne

Wydłużoną równoleżnikowo oś miasta stanowi dolina Wisły. Sieć rzeczną tworzy Wisła, jej prawy dopływ Wilga oraz dopływy lewe: Rudawa, Białucha, Dłubnia, Sanka i inne.

(do opracowania: stosunki wodne, rzeźba terenu, budowa geologiczna, klimat)

Klimat

Rekord ciepła: +38,4 °C (30 czerwca 1833)

Rekord zimna: −32,7 °C (10 lutego 1929)

Rekord opadów: 313 mm (lipiec 1903)

Wartości średnie dla kolejnych miesięcy roku:

Średnia temperatura i opady dla Krakowa MiesiącStyLutMarKwiMajCzeLipSieWrzPaźLisGruRoczna Średnie najwyższe temperatury [°C]1.02.97.813.519.221.723.423.418.513.56.42.412,8 Średnia dobowa temperatura [°C]−2.3−0.73.58.313.616.418.117.913.78.93.1−0.68,3 Średnie najniższe temperatury [°C]−5.5−4.2−0.93.18.011.112.712.38.84.3−0.2−3.53,8 Opady [mm]34.729.735.150.173.794.081.376.259.949.440.337.9622,3 Średnia liczba dni z opadami151414141415151312121516169 Źródło: Światowa Organizacja Meteorologiczna Struktura użytkowania terenu Struktura użytkowania gruntów (2005) RodzajPowierzchnia % Użytki rolne10 345 ha31,65% Lasy i grunty leśne1172 ha3,59% Pozostałe grunty i nieużytki21 167 ha64,76% Razem (Σ)32 684 ha100% Użytki rolne w mieście (2005) RodzajPowierzchnia % Grunty orne8272 ha79,96% Łąki1500 ha14,50% Pastwiska370 ha3,58% Sady203 ha1,96% Użytki rolne (Σ)10 345 ha100%


PrzyrodaParki i ochrona przyrody

W Krakowie znajdują się 43 parki, które łącznie zajmują ok. 397 ha co stanowi nieco ponad 1% całkowitej powierzchni miasta.

W Krakowie znajduje się 5 rezerwatów przyrody o łącznej powierzchni 48,6 ha (0,15% powierzchni miasta). Na obszarze miasta Krakowa znajdują się niewielkie zielone obszary wchodzące w skład Zespołu Jurajskich Parków Krajobrazowych. Zespół ten zajmuje się ochroną terenów Jury Krakowsko-Częstochowskiej m.in. fragmenty parku Bielańsko-Tynieckiego, Tenczyńskiego oraz Dolinek Krakowskich, wraz z ich otulinami. Ponadto ostoja przyrodnicza Jury Krakowsko-Częstochowskiej wchodzi w skład programu CORINE biotopes ze względu na swoją florę, faunę, geomorfologię i krajobraz.

Zachodnia część Krakowa stanowi tzw. Obszar Krakowski i podlega polskiej sieci ekologicznej, a część obszaru miasta usytuowana jest w zasięgu korytarza ekologicznego rzeki Wisły. Rzeki, ich doliny oraz zbiorniki wodne to jedne z najciekawszych z przyrodniczego punktu widzenia miejsc w Krakowie. W południowej części stoków wzgórz wapiennych oferują one warunki do rozwoju roślinności ciepłolubnej muraw i zarośli kserotermicznych.

Rezerwaty i pomniki przyrody Nazwa rezerwatuPowierzchniaPrzedmiot ochrony Bielańskie Skałki1,73 haspontaniczne procesy sukcesji biocenoz leśnych na skalistym, dawniej pozbawionym lasu terenie Bonarka2,29 harezerwat geologiczny, uskoki geologiczno-tektoniczne, powierzchnie abrazyjne, odsłonięte utwory jurajskie, kredowe
i trzeciorzędowe Panieńskie Skały6,41 hawąwóz jurajski z wychodniami skał wapiennych, naturalny las bukowy i grądowy. Skałki Przegorzalskie1,38 haskała z roślinnością kserotermiczną Skołczanka36,77 hazrębowe wzgórze wapienne ze zróżnicowanymi biocenozami, stanowisko fauny środowisk kserotermicznych, w tym
rzadkich i zagrożonych gatunków owadów

W Krakowie znajduje się 260 pomników przyrody, większość z nich to drzewa. Źródło Świętojańskie w Tyńcu oraz głaz narzutowy przy ulicy Spółdzielców są pomnikami przyrody nieożywionej.

Użytki ekologiczne
  • Uroczysko w Rząsce – teren częściowo położony w gminie Kraków, a częściowo na terenie Zabierzowa, zajmuje około 59 ha. Celem utworzenia użytku była ochrona fiołka bagiennego – gatunku zagrożonego wyginięciem, który w roku 2001 został wpisany na listę Polskiej Czerwonej Księgi Roślin. Użytek chroni także pozostałość ekosystemów leśnych oraz wodnych na tym terenie.
  • Łąki Nowohuckie – teren o powierzchni około 57 ha. Użytek ten został uchwalony w 2003 roku przez Radę Miasta Krakowa, położony jest w pobliżu Placu Centralnego. Utworzony został w celu ochrony półnaturalnych zbiorowisk roślinnych (łąk podmokłych) w dolinie Wisły.
  • Staw Dąbski – teren o powierzchni 2,53 ha. Użytek ten został uchwalony w 2010 roku przez Radę Miasta Krakowa, położony jest w dzielnicy Dąbie, w sąsiedztwie Galerii Kraków Plaza. Głównym przedmiotem ochrony jest ekosystem stawu wraz z rzadkimi gatunkami zwierząt, np. szczeżują wielką (Anodonta cygnea) i różanką (Rhodesus sericeus) – symbiotycznymi gatunkami małży i ryby, wymienionymi w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt.
  • Dolina Prądnika – teren o powierzchni 14,145 ha utworzony uchwałą Rady Miasta Krakowa nr LX/782/08 z dnia 17 grudnia 2008 r. Położony jest wzdłuż rzeki Prądnik od ul. Górnickiego do granic miasta Krakowa. Głównym celem powołania użytku jest zachowanie naturalnie meandrującego koryta rzeki Prądnik, wraz z siedliskiem m.in. 19 gatunków ssaków (m.in. borowca wielkiego, bobra i wydry) oraz 51 gatunków ptaków (m.in. pliszki górskiej – jedyne stwierdzone miejsce występowania w Krakowie).
  • Staw przy ul. Kaczeńcowej – teren o powierzchni 0,82 ha, utworzony uchwałą Rady Miasta Krakowa z dnia 19 grudnia 2007 roku. Jest to staw położony w dolinie rzeki Dłubni w Nowej Hucie – Bieńczycach. Utworzony został dla ochrony ostoi kilkudziesięciu gatunków ptaków, motyli, mięczaków.Ochronie podlega staw wraz z otoczeniem.
  • Rozlewisko potoku Rzewnego – teren o powierzchni 2,77 ha, utworzony został uchwałą Rady Miasta Krakowa z dnia 19 grudnia 2007 roku. Powstał dla ochrony trzech rodzajów siedlisk: leśnego (las mieszany i ols), łąkowego i szuwarowego. Obszar ten stanowi ostoję wielu gatunków ptaków, wśród których liczną grupę stanowią ptaki drapieżne i sowy. Znajduje się pomiędzy cmentarzem w Borku Fałęckim, a ul. Jeleniogórską i obejmuje część doliny niewielkiego Potoku Rzewnego.
  • Uroczysko Kowadza – teren o powierzchni 1,82 ha, utworzony został uchwałą Rady Miasta Krakowa z dnia 17 grudnia 2008 roku. Powstał dla ochrony muraw kserotermicznych z fauną rzadkich gatunków owadów. Znajduje się w Tyńcu przy ul. Świętojańskiej.
  • Las w Witkowicach.
Uzdrowiska

Na terenie Krakowa znajdują się 2 uzdrowiska (w obu znajdują się parki):

  • W Swoszowicach – na jego terenie znajdują się dwa źródła wody leczniczej Zdrój Główny i Napoleon, które dostarczają unikatowych wód mineralnych bogatych w anion siarczanowy, anion wodorowęglanowy, kation wapniowy, kation magnezowy. Zawartość siarki w wodach klasyfikuje Swoszowice na 5. miejscu na świecie, a 4. w Europie. W uzdrowisku leczy się także schorzenia reumatyczne za pomocą kąpieli z wykorzystaniem wód siarczanych i borowiny.
  • W uzdrowisku Mateczny wykonywane są zabiegi odnowy biologicznej, balneologii.
Zanieczyszczenie powietrza

Położenie geograficzne utrudnia wentylację miasta, przez co spowija je smog, szczególnie w sezonie grzewczym. Kraków znajduje się w czołówce rankingu europejskich miast z najbardziej zanieczyszczonym powietrzem. Krakowskie powietrze zanieczyszczone jest przede wszystkim pyłem PM10 i PM2,5 oraz toksycznym benzo(a)pirenem. Skutkiem zanieczyszczenia pyłem, poza oczywistymi konsekwencjami zdrowotnymi, jest zauważalne zmniejszenie przejrzystości powietrza w mieście.

Źródłem zanieczyszczeń są przede wszystkim piece na paliwa stałe (34%) i napływ pyłu spoza miasta (36%), ale także przemysł lokalny (17%) oraz samochody (13%). Piece grzewcze odpowiadają także za 68 proc. emisji rakotwórczego benzo(a)pirenu, którego – jak wynika z wyliczeń Krakowskiego Alarmu Smogowego – wdychana przez Krakowian ilość w ciągu roku jest taka sama, jak w przypadku wypalenia ok. 2500 papierosów.

Z badań przeprowadzonych przez naukowców Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Columbia University w Nowym Jorku wynika, że mieszkanki Krakowa, które w okresie ciąży były eksponowane na PM2.5 powyżej 35 µg/m³, rodziły dzieci z masą urodzeniową niższą średnio o 128 gramów, mniejszą długością ciała oraz mniejszym o przeciętnie 0,3 cm obwodem główki. W zimie, mieszkańcom Krakowa zaleca się skracanie czasu przebywania na otwartym powietrzu oraz odradza się wysiłku fizycznego, na przykład biegania.

Miasto zwiększyło budżet na walkę ze smogiem, uchwalono także przepis zakazujący spalania węgla w piecach grzewczych. Zakaz miał wejść w życie w 2018 r, jednak w sierpniu 2014 r. został uchylony przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie.

Toponimia

Za pełny tytuł miasta przedstawia się Stołeczne Królewskie Miasto Kraków. Pomimo coraz większej kosmopolityzacji, Kraków pozostaje nadal depozytariuszem polskiego godła. Jako jedyne miasto w Polsce ma prawo używać w herbie godła Państwa Polskiego. Taka możliwość, według symboliki heraldycznej, przysługuje jedynie miastom i regionom stołecznym.

Autorem pierwszego źródła piśmiennego, w którym w 966 pojawia się Kraków jest Ibrahim ibn Jakub. W dokumentach łacińskich w 973 występuje w formie Cracoua.

Językoznawca Jerzy Nalepa twierdzi, że rdzeń krak oznacza odgałęzienie rzeczne.

Według legendy zapisanej w końcu XII wieku przez Wincentego Kadłubka nazwa Krakowa pochodzi od imienia księcia Kraka, natomiast w legendach czeskich występuje postać księcia Kroka.

Do historycznej funkcji Krakowa odnosi się jego pełna nazwa – Stołeczne Królewskie Miasto Kraków usankcjonowana prawnie przez Radę Ministrów, jak i wcześniej przez naczelne władze państwowe II Rzeczypospolitej, które używały tej nazwy w swoich aktach prawnych. Również nazwy skróconej, tj.: st. król. miasto Kraków, st.kr. miasto Kraków albo stoł. król. miasto Kraków. Niektóre z tych aktów prawnych obowiązują do dzisiaj. Na arenie międzynarodowej Kraków postrzegany jest jako „duchowe i naukowe serce Polski”.

Historia Średniowiecze

Najstarszy ośrodek osadniczy znajdował się m.in. na obronnym Wawelu i był jednym z grodów w plemiennym państwie Wiślan. Ziemie Wiślan mogły znajdować się przez pewien czas pod władaniem Państwa Wielkomorawskiego. W X w. (najprawdopodobniej w latach ok. 960 – ok. 986) Kraków wszedł w zależność od Czech, rządzonych przez pierwszych władców z dynastii Przemyślidów. Była to zależność luźna, natury trybutarnej i nie pozostawiła wyraźniejszych śladów w tradycji historycznej, a niektórzy historycy kwestionują w ogóle panowanie czeskie nad Krakowem w tym okresie. Około 990 gród znalazł się w granicach państwa piastowskiego, stając się jedną z głównych siedzib królestwa (łac. sedes regni principalis); próby dokładnego ustalenia czasu wcielenia do państwa Piastów oscylują pomiędzy 987 a 989. Pierwsza wiarygodna pisemna wzmianka o Krakowie pochodzi z dokumentu Dagome iudex z ok. 992. Nad Wisłą obok Wawelu, niewielkim wzgórzu z jurajskiego wapienia, według legendy stała niegdyś świątynia pogańska, na miejscu której zbudowano następnie kościół romański pw. św. Michała Archanioła. Co najmniej od 1000 w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, a za panowania Kazimierza Odnowiciela Kraków stał się główną siedzibą książęcą.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi. W 1241 miasto zostało zniszczone podczas najazdu mongolskiego. Mogło to zadecydować o niepowodzeniu pierwszej lokacji Krakowa, którą najprawdopodobniej planowano na początku XIII wieku. W dniu 5 czerwca 1257, wzorując się na Wrocławiu, książę Bolesław V Wstydliwy, jego matka Grzymisława i żona św. Kinga nadali miastu przywilej lokacyjny na prawie magdeburskim w Koperni koło Pińczowa. Zasadźcami byli trzej wójtowie: Gedko Stilvoyt, Jakub z Nysy i Dytmar Wolk z Wrocławia. Nowo wytyczone miasto zostało zasiedlone głównie przez przybyszów ze Śląska i Niemiec, co tłumaczy fakt posługiwania się językiem niemieckim przez mieszczaństwo krakowskie do XVI w. Wtedy też powstał charakterystyczny szachownicowy układ miasta, w który wpasowano zachowane elementy wcześniejsze (ul. Grodzka, kościół Mariacki). Pomiędzy Krakowem a Wawelem istniała osada Okół, dawne podgrodzie, która została wcielona do Krakowa przez króla Władysława Łokietka po buncie wójta Alberta.

W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja Władysława Łokietka, kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.

W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366).

Jako stolica jednego z mocarstw europejskich w XV i XVI w., Kraków rozwijał się pod względem architektonicznym, handlowym, rzemieślniczym, kulturalnym i naukowym. Kompleks zamkowy na Wawelu przebudowano i rozbudowano w stylu renesansowym. Odnowiono powstały w 1364 uniwersytet. Zbudowany został również Barbakan razem z okręgiem murów miejskich.

Dzieje nowożytne (XVI–XIX wiek)Kraków po przeniesieniu dworu królewskiego

Po unii polsko-litewskiej i powstaniu Rzeczypospolitej Obojga Narodów Kraków znalazł się na uboczu wielkiego państwa. Sejmy i elekcje nowych monarchów odbywały się pod Warszawą, położoną mniej więcej w połowie drogi między stolicami Korony i Litwy.

Od 1596 rozpoczął się proces przenoszenia dworu królewskiego Zygmunta III Wazy z Krakowa do Warszawy, zakończony ok. 1611 r. Warszawa uzyskiwała tytuł miasta rezydencjalnego Jego Królewskiej Mości, a Kraków do ostatniego rozbioru Polski pozostawał formalną stolicą Rzeczypospolitej. Katedra na Wawelu pozostała miejscem koronacji i pochówków królów Polski, zaś Kraków – stołecznym i królewskim miastem, w którym funkcjonowały pozostałe instytucje stołeczne takie jak np. skarbiec koronny. Nawet w czasach późniejszych wezyr turecki Kara Mustafa, pisał w korespondencji do związanego z Wilanowem Jana III Sobieskiego: „zniszczę Twój Kraków...”.

Wraz z upadkiem Rzeczypospolitej rozpoczął się upadek Krakowa. Zniszczenia wojenne mocno nadszarpnęły pozycję miasta i zahamowały jego rozwój. Po raz pierwszy Kraków został zniszczony przez obce wojska w 1655, podczas „potopu szwedzkiego” (przedmieścia ucierpiały jednak mocno już w 1587, podczas próby zdobycia miasta przez arcyksięcia Maksymiliana III Habsburga). W latach 1656-1657 miało miejsce kolejne oblężenie miasta, bronionego wówczas przez Szwedów.

Austro-Węgry i Galicja

W XVIII w. Kraków był zdobywany przez wojska pruskie, szwedzkie, austriackie i rosyjskie. 24 marca 1794 na rynku krakowskim przysięgę Narodowi złożył naczelnik Tadeusz Kościuszko rozpoczynając tym samym powstanie.

15 czerwca 1794 r. do Krakowa wkroczyły wojska pruskie. Prusacy obsadzili Wawel i założyli tam składy wojskowe. Wtedy to dokonał się rabunek polskich klejnotów i insygniów koronacyjnych ze skarbca koronnego, które zostały przewiezione do Berlina, a następnie częściowo włączone do skarbca pruskiego oraz przetopione lub spieniężone na potrzeby wojenne. Prusacy opuścili Kraków w 1795 roku.

Po III rozbiorze Polski Kraków zajęli Austriacy. Aleksander Rożniecki – dowódca kawalerii uczestnicząc w wojnie austriacko-polskiej, począwszy od Raszyna, z oddziałem – forpocztą, dotarł do Krakowa 14 lipca 1809 r. (dzień przed ks. Poniatowskim) i przełamał ostatni opór Austriaków przed zwycięskim wkroczeniem księcia.

14 października 1809 r., na mocy traktatu z Schönbrunn, Kraków i Podgórze zostały przyłączone do Księstwa Warszawskiego jako stolica departamentu. W latach 1815-1846 stanowił stolicę niewielkiego powierzchniowo, formalnie niepodległego państwa – Rzeczypospolitej Krakowskiej. W tym okresie rozpoczęła się gruntowna modernizacja i przebudowa miasta, które wciąż tkwiło w średniowiecznym układzie urbanistycznym. Zburzono większość murów miejskich, zasypano fosę, na miejscu której powstał park – Planty. Po powstaniu krakowskim, zorganizowanym przeciwko dominacji austriackiej, ale i faktycznie przeciwko trzem zaborcom naraz (czyli tzw. „państw opiekuńczych” Rzeczypospolitej Krakowskiej), miasto zostało w 1846 r. zaanektowane przez Austrię, w której granicach pozostawało aż do 1918. Nazwę Rzeczpospolita Krakowska zastąpiono nową: Wielkie Księstwo Krakowskie. Odtąd cesarz austriacki używał tytułu Wielki Książę Krakowa.

W 1850 wielki pożar zniszczył ok. 10% powierzchni miasta.

XX wiekPoczątek XX wieku i dwudziestolecie międzywojenne

W latach 1910-1915 ogłoszono i częściowo wprowadzono plan regulacyjny Wielkiego Krakowa, w ramach którego włączono w granice administracyjne Krakowa znajdujące się w jego otoczeniu miasta, osady i wsie.

W 1915 nastąpiło połączenie Krakowa z Podgórzem, miastem założonym w 1784 na przeciwległym brzegu Wisły.

6 sierpnia 1914 r. wyruszyła z Krakowa I Kompania Kadrowa z Józefem Piłsudskim na czele. Było to pierwsze polskie wojsko od czasów rozbiorów Polski. I Kompania przekroczyła granicę Kongresówki z zamiarem wyzwolenia pozostałej części Rzeczypospolitej.

Z początkiem 1918 r. wzmogły się w Krakowie nastroje niepodległościowe, czego wyrazem była manifestacja w dn. 20 stycznia. Sytuację pogorszyło ogłoszenie 11 lutego postanowień traktatu brzeskiego. Demonstracje rozpoczęły się 12 lutego od zdemolowania konsulatu pruskiego, a 18 lutego odbyła się wielka manifestacja protestacyjna na Rynku Głównym. Strajk podjęli kolejarze, którzy zatrzymali w okolicach Chrzanowa pociąg z wojskiem skierowanym do miasta przez zaniepokojone władze austriackie. Na ogrodzeniu parceli na rogu Rynku Głównego i ul. św. Jana oraz na drzewach wzdłuż linii A-B pojawiły się plakaty z napisami godzącymi w zaborcę, które zdjęto dopiero pod groźbą użycia broni. 12 października, w odpowiedzi na manifest Rady Regencyjnej, krakowska Rada Miejska odbyła uroczyste posiedzenie, podczas którego w pełni poparła jego treść. 15 października delegaci polscy w wiedeńskim parlamencie złożyli deklarację, iż odtąd uważają się za obywateli wolnej i zjednoczonej Polski. Wydział Krajowy zwołał następnie w Krakowie posłów sejmowych i do Rady Państwa, którzy 28 października powzięli uchwałę głoszącą, że ziemie polskie w obrębie byłej monarchii austriackiej należą już do Państwa Polskiego, oraz że dla ziem tych tworzy się Komisję Likwidacyjną.

28 X 1918 powstała w Krakowie Polska Komisja Likwidacyjna z Wincentym Witosem na czele i przejęła pełnię władzy w mieście. Kraków, w wyniku masowej akcji rozbrajania żołnierzy austriackich stał się pierwszym (obok Tarnowa) wolnym od władzy zaborczej miastem Rzeczypospolitej. 31 października po południu pojawiły się w mieście afisze informujące krakowian o tym radosnym fakcie.

W dwudziestoleciu międzywojennym, tuż po odzyskaniu niepodległości, polskie władze centralne uznały wawelski zamek za gmach reprezentacyjny Rzeczypospolitej, oddany do użytku Naczelnika Państwa, a następnie dla Prezydenta RP – uchwałą Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z 1921 r., zespół urbanistyczny na Wawelu stał się jedną z oficjalnych Rezydencji Prezydenta Polski. Do dzisiaj zachował się apartament Prezydenta RP Ignacego Mościckiego.

Jesienią 1923 roku, w wyniku pogarszającej się sytuacji ekonomicznej i konfliktów społecznych, doszło w Krakowie do krwawych starć ulicznych. 5 listopada proklamowano strajk generalny. 6 listopada pod budynkiem Kasy Chorych (Dom Robotniczy) przy ul. Dunajewskiego o godz. 9:00 miały miejsce pierwsze starcia z policją (rannych zostało 20 policjantów). Później uzbrojony tłum zaatakował kordon policyjny i wojskowy, spychając funkcjonariuszy ku ul. Szewskiej. Doszło do otoczenia i rozbrojenia kompanii wojska. Uzbrojeni w zdobytą broń demonstranci i bojówkarze ruszyli ul. Szczepańską na Rynek i obsadzili Planty. W godzinach przedpołudniowych doszło już do regularnych walk z użyciem broni palnej. Ostrzelany został szwadron ułanów wysłany w rejon ul. Dunajewskiego. Z okien domów i zza filarów Sukiennic ostrzelano inny szwadron, stojący na Rynku obok Odwachu. Wojskowa komenda miasta wysłała do walki trzy samochody pancerne. Jeden z nich, pozbawiony wsparcia piechoty, został zdobyty przez demonstrantów. Koło południa strzały zaczęły cichnąć. Cała zachodnia część miasta znalazła się pod kontrolą strajkujących. W budynku Kasy Chorych przetrzymywano jako jeńców rozbrojonych i rannych żołnierzy. W warunkach chaosu i braku informacji władze poleciły wojsku i policji zaprzestania ognia i wycofania się z ulic. Przystąpiono do negocjacji. Strajkujący unieruchomili gazownię i elektrownię, w wyniku czego już o godz. 17:00 miasto zaczęło pogrążać się w zupełnych ciemnościach. Walki w Krakowie, zwane powstaniem krakowskim spowodowały śmierć 14 oficerów i żołnierzy; rannych zostało 101 wojskowych i 38 policjantów. Po stronie demonstrantów padło również 14 zabitych. Zginęły też 4 przypadkowe osoby cywilne, a kilkadziesiąt zostało rannych. Ponadto zabito 61 koni, a 70 raniono.

Okupacja hitlerowska

Wojska niemieckie zajęły miasto 6 dni po rozpoczęciu II wojny światowej. W czasie okupacji hitlerowskiej (1939-1945) funkcjonowało ono jako stolica Generalnego Gubernatorstwa. W marcu 1941 okupant niemiecki zamknął w getcie krakowskim około 60 tys. osób uznanych za Żydów według rasistowskich ustaw norymberskich (25% wszystkich mieszkańców Krakowa). Więźniowie getta zostali zamordowani w trakcie akcji likwidacyjnej (13 – 14 marca 1943) i w obozach koncentracyjnego w Płaszów, Bełżec i Auschwitz. W wyniku tej akcji eksterminacyjnej po II wojnie światowej ocalało około tysiąca krakowskich Żydów.

Wywieziono do Niemiec wiele dzieł sztuki, z których duża część nie powróciła do kraju. Kraków odniósł niewielkie straty podczas bombardowania miasta przez lotnictwo Armii Czerwonej.

W 1939 r. powstała w Krakowie pierwsza w Polsce organizacja konspiracyjna podczas II Wojny Światowej, Organizacja Orła Białego. Oprócz Krakowskiego Okręgu Armii Krajowej, działała m.in. organizacja harcerska „Szare Szeregi”, której naczelnictwo mieściło się w Krakowie po upadku powstania warszawskiego. Istotną rolę w okupowanym mieście odgrywało też konspiracyjne życie kulturalne i oświatowe. Przy ul. Łobzowskiej 6, w sklepie księgarsko-papierniczym, prowadzonym przez Spółdzielnię Księgarską „Czytelnik”, mieścił się punkt spotkań literatów, gdzie zaopatrywano się w podziemną prasę i publikacje. Tam też udzielano materialnego wsparcia pisarzom i artystom krakowskim, wykorzystując dochody sklepu. Okręgowa komórka Tajnej Organizacji Nauczycielskiej swoją siedzibę miała przy pl. Nowym, w lokalu Spółdzielni Księgarskiej „Szkolnica”. Zajmowano się tam dystrybucją podręczników do tajnego nauczania (punkt odbioru dla nauczycieli mieścił się przy pl. Nowym 7 i w sklepie drogeryjnym przy ul. Siennej 7), a także wydawaniem w postaci powielanych skryptów wyczerpanych już podręczników dla klas gimnazjalnych (gotowe skrypty przenoszono do sklepu przy ul. Szewskiej 13, gdzie był zorganizowany punkt rozdziału). Mieścił się tam też punkt kierowania kandydatów na tajne komplety uniwersyteckie. Było to także miejsce spotkań krakowskich literatów, takich jak np. Kazimierz Czachowski, Tadeusz Kudliński, Tadeusz Seweryn, Jan Wiktor, Wojciech Żukrowski; bywał tam też prof. Stanisław Pigoń. Na podstawie zachowanych materiałów Okręgowego Biura Szkolnego w Krakowie, sama tylko „Szkolnica” przekazała w okresie okupacji ok. 30 tys. egzemplarzy książek i podręczników dla tajnej oświaty. Ważną formą pomocy było też wysyłanie paczek żywnościowych do obozów jenieckich oraz opieka nad wysiedlonymi z Warszawy po upadku powstania nauczycielami. Jednym z głównych dostawców uratowanych przed zniszczeniem podręczników była księgarnia Stefana Kamińskiego przy ul. św. Jana 3. Wykupywał on z rąk niemieckich całe księgozbiory z likwidowanych księgarń i bibliotek. Było to też kolejne miejsce konspiracyjnych spotkań ludzi podziemnej kultury i oświaty.

Kraków miał się stać miastem niemieckim nie tylko z nazwy i składu narodowościowego ludności, ale także z wyglądu zewnętrznego. W tym celu okupant planował zniszczenie polskiego dorobku kulturowego i wyeksponowanie własnej tradycji historycznej. Urbanistyczne „porządkowanie” miasta Niemcy zaczęli od wyburzeń w rejonie Wawelu – ówczesnej siedziby gubernatora dr Hansa Franka. W latach 1940–1941 rozebrano np. kamienicę czynszową zw. „Dębno” u zbiegu ul. Grodzkiej i ul. Podzamcze. Na Kazimierzu zburzono też kilka kamienic, aby odsłonić widok na kościół Bożego Ciała. Pewne zmiany wprowadzono i na samym Wawelu (np. nowy wjazd i brama). Szczególnym zainteresowaniem niemieckich budowniczych cieszyła się jednak zachodnia dzielnica miasta. Spektakularnym osiągnięciem urbanistyki germańskiej miała być reprezentacyjna dzielnica rządowa (Regierungsviertel). Planowano mianowicie wzniesienie na Błoniach ogromnego, monumentalnego kompleksu gmachów rządowych, nad którym w dalszej perspektywie miały dominować pomniki chwały niemieckiego oręża. Już w 1941 r. Hans Frank polecił zrównać z poziomem terenu kopce Kościuszki i Piłsudskiego, aby na ich miejscu mogły stanąć owe monumenty, ale do realizacji tego planu nie doszło. Okupanci nie zdążyli również rozbudować ratusza, ani też przebudować Rynku Głównego w duchu germańskim. Pozostały tylko plany i szkice. W mieście przeprowadzano akcje sabotażowe i likwidacyjne (np. zamach na wyższych oficerów SS Krügera i Koppego oraz nieudany zamach na Hansa Franka) i panowały nastroje powstańcze, a do powstania w Krakowie przygotowywało się polskie Podziemie. Dowództwo Armii Krajowej nie zdecydowało się jednak ostatecznie na ogłoszenie powstania w Krakowie zarówno z uwagi na niewielką liczbę uzbrojenia Polaków w samym mieście i niemożność znaczącego ich dozbrojenia przez tę część Krakowskiego Okręgu AK, który działał poza miastem, jak również w wyniku znacznego rozbicia struktur AK w Krakowie w czasie wielkiej łapanki (tzw. „czarna niedziela”) w obrębie której w ciągu jednego dnia aresztowano i wywieziono do obozu koncentracyjnego w Płaszowie 15 tys. krakowian.

Historia najnowsza

18 stycznia 1945 wojska 1. Frontu Ukraińskiego pod dowództwem marszałka Iwana Koniewa zajęły miasto. Kraków jako jedno z niewielu miast polskich nie odniosło podczas wojny większych strat substancji materialnej, zaś w 1946 roku był trzecim najludniejszym miastem w Polsce po Łodzi i Warszawie.

W okresie powojennym miał miejsce silny rozwój terytorialny i ludnościowy miasta. W 1951 przyłączono do Krakowa Nową Hutę, która według pierwotnych planów miała stanowić oddzielne miasto, zaplanowane jako przeciwieństwo Krakowa, czyli miasto robotnicze bez kościołów i warstwy społecznej inteligencji. Do dzisiaj jednym z historycznych miejsc w tej dzielnicy jest plac Ratuszowy, gdzie w zamysłach budowniczych „socjalistycznego miasta” miała zostać wzniesiona ta instytucja. Od 1 stycznia 1957 do 31 maja 1975 miasto Kraków stanowiło oddzielne samodzielne województwo.

Kalendarium współczesnych wydarzeń (XX–XXI wiek)
  • Pierwszy szczyt Grupy Wyszehradzkiej na terenie Rzeczypospolitej Polskiej odbył się w 1991 r. w Krakowie, czyli tuż po jej powstaniu, a przyjęte wówczas podczas tego spotkania tezy, zapisano w postaci tzw. Deklaracji Krakowskiej. Następny szczyt Grupy Wyszehradzkiej w Polsce odbył się również w Krakowie w 1993 r.
  • W 2000 roku Kraków uzyskał tytuł Europejskiej Stolicy Kultury.
  • W dniach od 30-31 maja 2003 roku, wizyta Prezydenta USA George’a W. Busha w Polsce, w Krakowie. Na Wawelu Prezydent Bush przemawiał na temat inicjatywy przeciwko Proliferacji Broni Masowego Rażenia (PSI) oraz na temat rozszerzenia polskiego zaangażowania w Iraku.
  • W Krakowie, 11 maja 2007 r. rozpoczął się Prezydencki Szczyt Energetyczny z udziałem Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego oraz Prezydentów państw Europy Środkowej i Wschodniej.
  • W czerwcu 2007 Kraków obchodził 750 rocznicę lokacji miasta.
  • W 2009 r. odbył się w Krakowie szczyt Ministrów Obrony państw NATO, pierwsze tego rodzaju spotkanie na terenie Polski.
  • 18 kwietnia 2010 roku w Kościele Mariackim odbyła się uroczystość pogrzebu zmarłego tragicznie prezydenta Polski Lecha Kaczyńskiego wraz z jego żoną Marią, których trumny następnie pochowano w jednej z krypt Katedry na Wawelu.
  • 17 stycznia 2011 r. w Zamku Królewskim na Wawelu, Prezydent RP wręczył Ordery Orła Białego twórcom kultury w tym Noblistce Wisławie Szymborskiej.
  • W dniach 2–4 października 2011 r. w Krakowie gościł europejski szczyt gospodarczy pn. Forum Rynku Wewnętrznego (Single Market Forum – SIMFO).
  • Podczas polskiej prezydencji w strukturach Unii Europejskiej, Kraków został wyznaczony jako jedno z miast goszczących w tym czasie spotkania międzypaństwowe w ramach UE.
  • Od 7 grudnia 2011 r. obowiązuje uchwała Rady Miasta Krakowa o utworzeniu Parku Kulturowego Stare Miasto, chroniąca Stare Miasto, wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
  • W dniach od 7-9 października 2013 r. odbyło się w Krakowie spotkanie Prezydentów Polski, Ukrainy oraz prezydentów państw należących do grupy Arraiolos.
  • W lutym 2014 r. odbywał się w Krakowie Weimarski Szczyt Gospodarczy.
  • W dniu 25 maja 2014 r. odbyło się w Krakowie referendum lokalne, w którym mieszkańcy odrzucili dużą większością głosów pomysł ubiegania się o organizację Zimowych Igrzysk Olimpijskich w 2022 r., opowiadając się jednocześnie za budową ścieżek rowerowych, metra oraz stworzeniem systemu monitoringu wizyjnego.
Demografia


    Wykres liczby ludności miasta Kraków na przestrzeni ostatnich 3 stuleci
    Źródło: Największą populację Kraków odnotował w 2011 r. – według danych GUS 759 137 mieszkańców.

Polityka i administracja

Samorządność miejskiego Krakowa sięga początków lokacji miasta w 1257, choć pierwsze oficjalne wzmianki o radzie miejskiej pochodzą z 1264. Zgodnie ze współczesnym ustrojem kraju Kraków jest miastem na prawach powiatu. Samorządowym organem władzy w Krakowie, sprawującym także funkcje kontrolne, złożonym z radnych pochodzących z wyboru, działającym na podstawie przepisów o samorządzie gminnym oraz o samorządzie powiatowym jest Rada Miasta Krakowa. Mieszkańcy wybierają do Rady Miasta 43 radnych na czteroletnią kadencję. Pracami Rady kieruje wybierany spośród jej członków przewodniczący.

Prezydent Krakowa urzęduje w Pałacu Wielopolskich przy placu Wszystkich Świętych.

Urząd Miasta Krakowa, czyli krakowski magistrat realizuje ustawowe powinności Gminy Miejskiej Kraków, czyli tak zwane zadania własne i zadania zlecone przez rząd. Magistrat podlega bezpośrednio pod Prezydenta Krakowa.

Miasta partnerskie

Miasto prowadzi współpracę międzynarodową z licznymi miastami partnerskimi i bliźniaczymi, w tym:

Miasta bliźniacze:

  • Kijów – Ukraina
  • Leuven – Belgia
  • Mediolan – Włochy
  • Norymberga – Niemcy
  • Kurytyba – Brazylia (honorowe)
  • La Serena – Chile (honorowe)
  • Quito – Ekwador (honorowe)

Miasta partnerskie:

  • Bordeaux – Francja
  • Bratysława – Słowacja
  • Budapeszt – Węgry
  • Cusco – Peru
  • Edynburg – Szkocja
  • Fez – Maroko
  • Florencja – Włochy
  • Frankfurt nad Menem – Niemcy
  • Göteborg – Szwecja
  • Innsbruck – Austria
  • Rio de Janeiro - Brazylia
  • Lipsk – Niemcy
  • Lwów – Ukraina
  • Orlean – Francja
  • Pecz – Węgry
  • Rochester – USA
  • Rzym – Włochy
  • San Francisco – USA
  • Sankt Petersburg – Rosja
  • Sewilla – Hiszpania
  • Solura – Szwajcaria
  • Tbilisi – Gruzja
  • Wilno – Litwa
  • Zagrzeb – Chorwacja

Współpraca miast bez umowy:

  • Dublin – Irlandia
  • Moskwa – Rosja
  • Nankin – Chiny
  • Strasburg – Francja
  • Tartu – Estonia
  • Trondheim – Norwegia
  • Wiedeń – Austria
  • Wielkie Tyrnowo – Bułgaria
  • 16 kwietnia 1997 r. Rada Stołecznego Królewskiego Miasta Krakowa, podjęła Uchwałę o współpracy partnerskiej z czeczeńską stolicą Groznym. W związku z działaniami wojennymi, prowadzonymi na terenie Czeczenii, umowa ta nie została nigdy parafowana przez władze Groznego. Na terenie Krakowa znajdowały się niektóre instytucje tej nieuznawanej Republiki oraz Czeczeński Ośrodek Informacyjny (siedziba przy Rynku Głównym), traktowany przez zainteresowanych jako swoista Ambasada Czeczenii w Polsce.

Nazwę Krakow noszą także 4 miejscowości w USA (m.in. w Wisconsin, Missouri), 1 w Kanadzie (koło Edmonton, Alberta), 1 w Australii (Cracow koło Theodore w pobliżu Rockhampton, Queensland) i 1 w Niemczech (w Meklemburgii-Pomorzu Przednim). W Czechach (powiat Rakovník) znajduje się wieś Krakov.

Gospodarka

Na przestrzeni swych dziejów Kraków zawsze był i współcześnie nadal jest lokalnym, regionalnym i ponadregionalnym biegunem wzrostu społeczno-gospodarczego.

W końcu grudnia 2009 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w Krakowie obejmowała ok. 16,0 tys. mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 4,2% do aktywnych zawodowo.

Na „Liście 500 Największych Firm w Polsce”, publikowanej przez tygodnik „Polityka” w 2012 znajdowało się 21 przedsiębiorstw z siedzibą w Krakowie, w tym 3 z pierwszej dwudziestki: Tesco Polska, BP Polska i Grupa Philip Morris Polska (znajdujących się odpowiednio na 12, 13 i 17 miejscu). Stolica Małopolski może również pochwalić się dobrze rozwiniętą siecią usług bankowych. Siedem banków ma tu swoje centrale, a czterdzieści innych otworzyło w Krakowie oddziały.

Agencja ratingowa Standard & Poor's potwierdziła w grudniu 2012 roku ocenę wiarygodności kredytowej Krakowa na poziomie A - z perspektywą stabilną. Jest to najwyższa możliwa w tej chwili do uzyskania ocena ratingowa Krakowa równa ocenie kraju. Analitycy zapowiadają, że podniesienie ratingu Polski mogłoby skutkować także podniesieniem noty dla Krakowa. Równie wysoką oceną spośród innych ocenionych przez agencję miast w Polsce uzyskały jedynie Katowice.

Usługi B2B: Outsourcing

Kraków jest największym w kraju ośrodkiem outsourcingu – w mieście pracuje 40% wszystkich zatrudnionych w tej branży osób w Polsce. W Krakowie i najbliższych okolicach działa około 80 międzynarodowych przedsiębiorstw z sektora obsługi procesów biznesowych i IT. Zajmują się one obsługą księgową, podatkową, informatyczną czy finansową spółek tego samego koncernu lub wielu przedsiębiorstw. Wśród przedsiębiorstw z branży SSC/BPO obecnych w Krakowie są między innymi:

  • Accounting Plaza Central Europe,
  • Capgemini,
  • BNP Paribas,
  • AON Hewitt,
  • Lufthansa,
  • IBM BTO Business Consulting Services,
  • Shell,
  • State Street Services.

Do przedsiębiorstw, które otworzyły swoje centra badawczo-rozwojowe w Krakowie należą m.in.:

  • ABB
  • Google,
  • Cisco Systems,
  • Motorola,
  • Nokia Siemens Networks,
  • Comarch,
  • Sabre Holdings,
  • Delphi.

Branża ta zatrudnia 26 tysięcy osób (10% stanowią obcokrajowcy), w najbliższych latach planowany jest wzrost zatrudnienia. Kraków w raporcie „Top 50 Emerging Global Outsourcing Cities”, opublikowanym przez przedsiębiorstwo konsultingowe Tholons znalazł się na 4. miejscu na świecie i pierwszym w Europie Środkowo-Wschodniej jako atrakcyjne miejsce lokalizacji dla przedsiębiorstw BPO. Kraków poprawił swój wynik z ubiegłego roku (wówczas zajął 5. miejsce) oraz sprzed dwóch lat (16. miejsce), wyprzedził również w tegorocznym rankingu m.in. Pragę i Budapeszt (odpowiednio 12. i 22. miejsce).

Kraków został uznany za cenione przez inwestorów miejsce lokowania inwestycji w centra usług finansowo-księgowych, wielojęzyczne centra obsługi klienta oraz centra usług rekrutacji i zarządzania zasobami ludzkimi. Inwestorzy podkreślają zwłaszcza dużą dojrzałość rynku, co wyróżnia Kraków spośród miast Europy Środkowo-Wschodniej.

Transport

Na podstawie zbieranych od 2006 anonimowych danych o podróżach z urządzeń nawigacyjnych firmy TomTom, producent w 2010 obliczył, że wśród 59 miast Europy Kraków zajmuje 30. miejsce pod względem największego udziału głównych dróg (21,2%), na których prędkość poruszania bywa mniejsza niż 70% ograniczenia prędkości.

Drogowy

Kraków jest węzłem transportowym. Przez miasto przechodzą drogi krajowe i europejskie: droga krajowa nr 7, droga krajowa nr 44, droga krajowa nr 75, droga krajowa nr 79, droga krajowa nr 94, a w relacji wschód-zachód, południowym obejściem miasta, przebiega autostrada A4.

W obrębie miasta znajduje się 14 mostów na Wiśle, łączących dzielnice południowe z północnymi (11 drogowych i 3 kolejowe), oraz kładka pieszo-rowerowa.

Przez Wisłę w Krakowie przebiega Droga Wodna Górnej Wisły – śródlądowy szlak żeglugowy.

Kolejowy

Kraków jest jednym z większych w Polsce węzłów kolejowych. Posiada szybkie połączenia z Warszawą i Gdańskiem (PKP InterCity), dodatkowo połączenie EuroCity z Wiedniem.

Dworzec Kraków Główny położony jest w ścisłym centrum miasta – przy ul. Lubicz na północny wschód od Rynku. Wraz z Regionalnym Dworcem Autobusowym przy ul. Bosackiej i zespołem komunikacji miejskiej (autobusy, podziemny szybki tramwaj) oraz kolejką szynobusową do lotniska w Balicach, tworzy on kompleks zwany Krakowskim Centrum Komunikacyjnym.

Dworcem jest również Kraków Płaszów, położony w południowo-wschodniej części miasta. Zapewnia on częste i szybkie połączenia z Rzeszowem, Tarnowem, Przemyślem, Skawiną, Kalwarią Zebrzydowską i Suchą Beskidzką. Inne stacje znajdują się w takich dzielnicach jak Łobzów, Mydlniki, Bieżanów, Prokocim czy Łagiewniki. Nowa Huta pozbawiona jest kolejowych połączeń pasażerskich, choć istnieje tu największa w Krakowie stacja przeładunkowa.

Połączenia kolejowe wewnątrz aglomeracji krakowskiej obsługiwane są przez szynobusy oraz EZT. Obsługują one trasy do Krzeszowic, Trzebini, Wieliczki, Skawiny i Portu Lotniczego w Krakowie-Balicach. Stanowią alternatywę dla często zakorkowanych w szczycie przewozowym dróg. W ofercie Przewozów Regionalnych znajdują się czasowe bilety strefowe na wielokrotne przejazdy koleją w aglomeracji krakowskiej.

Zbiorowy transport miejski

Pierwsza linia szynowego tramwaju konnego powstała w Krakowie w 1882 roku, zastępując funkcjonującą od co najmniej kilkunastu lat linię omnibusową. W roku 1927 uruchomiono pierwszą linię autobusową. Obecnie autobusy miejskie są w większości własnością Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego S.A. w Krakowie, na dwunastu liniach kursują pojazdy należące do firmy Mobilis. W sumie obsługą objęte jest 71 linii miejskich dziennych, 60 podmiejskich, 11 nocnych (w tym trzy aglomeracyjne), 5 przyspieszonych (w tym dwie aglomeracyjne) i 7 dodatkowych (wspomagających).

W 2008 roku otwarty został tunel Krakowskiego Szybkiego Tramwaju. Jest to pierwszy w Polsce tunel, w którym może poruszać się tramwaj.

W 2009 roku w Krakowie na Wiśle uruchomiono tramwaj wodny.

LotniczyLotniskaPort lotniczy Kraków-Balice

Kraków Airport im. Jana Pawła II (nazwa ta obowiązuje od 4 września 2007) jest drugim najruchliwszym lotniskiem w Polsce – w roku 2007 obsłużył ponad 3 mln pasażerów. Posiadające jedną 2550-metrową drogę startową lotnisko jest ulokowane w Balicach, 11 km na zachód od centrum miasta i pozostaje współużytkowane jako wojskowa baza lotnicza.

Krakowski port lotniczy oferuje połączenia z ponad 59 miastami na świecie i posiada dwa terminale: T1 międzynarodowy i T2 krajowy. Jako pierwsze lotnisko w Polsce uruchomiło połączenie kolejowe z centrum miasta, obsługiwane szynobusami „Balice Ekspres”. Jego przydatność była w przeszłości kontestowana, ze względu na znaczne oddalenie między stacją końcową a terminalem lotniska (kilkaset metrów). W chwili obecnej pociągi nie kursują, gdyż linia kolejowa jest przebudowywana. Zakończenie prac planowane jest na jesień 2015. Po przebudowie pociągi podjeżdżać będą w pobliże terminala międzynarodowego.

Lotnisko Kraków-Pobiednik Wielki

Na granicy administracyjnej miasta Krakowa w Pobiedniku Wielkim znajduje się lotnisko sportowe z trawiastym polem wzlotów: Lotnisko Kraków-Pobiednik Wielki, zarządzane przez Aeroklub Krakowski. W ramach aeroklubu działają sekcje samolotowa, szybowcowa, spadochronowa, balonowa i modelarska.

LądowiskaLądowisko Rakowice-Czyżyny

Lądowisko powstałe na byłym lotnisku Kraków-Rakowice-Czyżyny przy Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie, pierwsze lotnisko Krakowa i jedno z najstarszych lotnisk wojskowych na świecie, czynne od 1912 do 1960, rozformowane i częściowo zabudowane osiedlem i ulicami, zostało wskrzeszone latem 2003 na potrzeby pikniku lotniczego przez Muzeum Lotnictwa Polskiego. Odbywający się pod koniec czerwca Małopolski Piknik Lotniczy stał się corocznym międzynarodowym festynem, podczas którego samoloty do 7500 kg i śmigłowce ponownie korzystają z betonowej drogi startowej na kierunku 26 o wymiarach 720 × 60 m.

Lądowiska sanitarne

W 2011 oddano do użytku dwa lądowiska sanitarne dla śmigłowców: przy os. Złotej Jesieni lądowisko Kraków-Szpital im. Rydygiera i przy os. Na Skarpie lądowisko Kraków. Rok później otworzono kolejne trzy, dwa przy ul. Prądnickiej: lądowisko Kraków-Narutowicza i lądowisko Kraków-Szpital im. Jana Pawła II, oraz przy ul. Mikołaja Kopernika lądowisko Kraków-CUMRIK.

Lądowisko śmigłowcowe

W 2013 przy ul. Bolesława Śmiałego oddano do użytku prywatne, śmigłowcowe lądowisko Kraków-Węzeł Tyniecki.

Architektura Służba zdrowia

Kraków jest znaczącym ośrodkiem medycznym w południowej Polsce z wielowiekowymi tradycjami.

Wykaz szpitali publicznych (2012):

  • Narodowe Centrum Radioterapii Hadronowej (w budowie);
  • Centrum Onkologii Instytut im. M. Skłodowskiej-Curie;
  • Szpital Uniwersytecki w Krakowie
    • Klinika Neurotraumatologii, Klinika Neurochirurgii, Klinika Neurologii – ul. Botaniczna 3
    • Klinika Urologii – ul. Grzegórzecka 18
    • Klinika Chorób Metabolicznych – ul. Kopernika 15
    • Klinika Nefrologii – ul. Kopernika 15 c
    • I Klinika Kardiologii i Nadciśnienia Tętniczego, II Klinika Kardiologii, Klinika Endokrynologii, Klinika Hematologii ul. Kopernika 17
    • Klinika Dermatologii – ul. Kopernika 19a
    • Zespół Oddziałów Klinicznych Klinik Chirurgii Ogólnej, Naczyniowej, Endoskopowej, Medycyny Ratunkowej i Obrażeń Wielonarządowych – ul. Kopernika 21
    • Klinika Psychiatrii Dorosłych, Klinika Psychiatrii Dzieci i Młodzieży – ul. Kopernika 21a
    • Klinika Endokrynologii Ginekologicznej, Klinika Ginekologii i Niepłodności, Klinika Ginekologii i Położnictwa Septycznego, Klinika Ginekologii Położnictwa i Onkologii, Klinika Neonatologii – ul. Kopernika 23
    • Klinika Okulistyki i Onkologii Okulistycznej – ul. Kopernika 38
    • Klinika Chirurgii Ogólnej i Gastroenterologicznej – ul. Kopernika 40
    • Klinika Alergii i Immunologii, Klinika Pulmonologii – ul. Skawińska 8
    • Klinika Chorób Wewnętrznych i Geriatrii, Klinika Gastroenterologii, Oddział Kliniczny Leczenia Bólu Opieki Paliatywnej i Farmakologii Klinicznej, Klinika Onkologii – ul. Braci Jana i Jędrzeja Śniadeckich 10
    • Klinika Otolaryngologii – ul. Braci Jana i Jędrzeja Śniadeckich 2
    • Klinika Gastroenterologii i Hepatologii, Klinika Chorób Zakaźnych – ul. Braci Jana i Jędrzeja Śniadeckich 5
  • Uniwersytecka Klinika Stomatologiczna w Krakowie
  • Uniwersytecki Szpital Dziecięcy w Krakowie
  • Wojewódzki Szpital Okulistyczny w Krakowie
  • Wojewódzki Specjalistyczny Szpital Dziecięcy św. Ludwika
  • Krakowski Szpital Specjalistyczny im. Jana Pawła II
    • Centrum Interwencyjnego Leczenia Chorób Serca i Naczyń z Pododdziałem Kardiologii Interwencyjnej
    • Wojewódzkie Centrum Diagnostyki i Terapii Wirusowych Zapaleń Wątroby i Hepatologii z Pododdziałem Wirusowego Zapalenia Wątroby i Hepatologii
  • Szpital Specjalistyczny im. Józefa Dietla
    • Małopolskie Centrum Reumatologii Immunologii i Rehabilitacji
  • Szpital Miejski Specjalistyczny im. Gabriela Narutowicza
  • Szpital Specjalistyczny im. Stefana Żeromskiego
  • Szpital Specjalistyczny im. Józefa Babińskiego
  • Krakowskie Centrum Rehabilitacji
  • Szpital Położniczo-Ginekologiczny Ujastek
  • 5 Wojskowy Szpital Kliniczny z Polikliniką im. Mariana Garlickiego
  • Szpital MSWiA w Krakowie
  • Szpital Zakonu Bonifratrów św. Jana Grandego.

Wykaz szpitali niepublicznych (2012):

  • Wojewódzki Szpital Specjalistyczny im. Ludwika Rydygiera;
  • Szpital Położniczo-Ginekologiczny na Siemiradzkiego im. R. Czerwiakowskiego;
  • Szpital św. Rafała.
Edukacja

W Krakowie znajdują się liczne placówki oświatowe, w tym: 187 przedszkoli, 162 szkoły podstawowe, 50 gimnazjów, 31 liceów ogólnokształcących, 27 zespołów szkół zawodowych (w skład których wchodzą technika, licea profilowane i szkoły zawodowe), 23 szkoły wyższe, 20 instytutów, 7 szkół muzycznych oraz placówki oświatowe innego typu (szkoły sportowe, centra kultury, punkty kursów językowych itp.).

Jednostki ogólnopolskie
  • Narodowe Centrum Nauki
  • Polska Akademia Umiejętności (w tym Biblioteka Naukowa PAU i PAN)
  • Oddział Polskiej Akademii Nauk w Krakowie (w tym Archiwum Nauki PAN i PAU).
Główne jednostki naukowe-dydaktyczne

W Krakowie istnieją 23 uczelnie, w tym 10 uczelni publicznych, 2 uczelnie kościelne (uczelnie niepubliczne z przywilejami uczelni publicznych) oraz 11 pozostałych uczelni niepublicznych (w tym jedna o statusie akademii).

Wykaz krakowskich uczelni publicznych przedstawia się następująco:

uniwersytety ogólne:

  1. Uniwersytet Jagielloński

uniwersytety przymiotnikowe:

  1. Uniwersytet Ekonomiczny
  2. Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej
  3. Uniwersytet Rolniczy im. Hugona Kołłątaja

politechniki:

  1. Akademia Górniczo-Hutnicza
  2. Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki

akademie:

  1. Akademia Muzyczna
  2. Akademia Sztuk Pięknych im. Jana Matejki
  3. Akademia Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha

pozostałe:

  1. Państwowa Wyższa Szkoła Teatralna im. Ludwika Solskiego

uczelnie kościelne o uprawnieniach uczelni publicznych:

  1. Uniwersytet Papieski Jana Pawła II (posiada uprawnienia uniwersytetu przymiotnikowego)
  2. Akademia Ignatianum (dawniej Wyższa Szkoła Filozoficzno-Pedagogiczna „Ignatianum”)

uczelnie niepubliczne:

  1. Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego
  2. Wyższa Szkoła Europejska im. ks. Józefa Tischnera
  3. Wyższa Szkoła Zarządzania i Bankowości
Główne jednostki badawcze
  • Instytut Farmakologii PAN
  • Instytut Fizyki Jądrowej PAN
  • Instytut Katalizy i Fizykochemii Powierzchni im. Jerzego Habera PAN
  • Instytut Mechaniki Górotworu PAN
  • Instytut Ochrony Przyrody PAN
  • Instytut Języka Polskiego PAN
  • Instytut Metalurgii i Inżynierii Materiałowej PAN
  • Instytut Zootechniki – Państwowy Instytut Badawczy
  • Instytut Botaniki im. Władysława Szafera PAN
  • Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią PAN
  • Instytut Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN
  • Instytut Archeologii i Etnologii PAN o/Kraków
  • Instytut Fizjologii Roślin im. Franciszka Górskiego PAN
  • Instytut Matematyczny PAN
  • Instytut Systematyki i Ewolucji Zwierząt w Krakowie
  • Obserwatorium Sejsmologiczne Instytutu Geofizyki PAN
  • Ośrodek Badawczy w Krakowie Instytutu Nauk Geologicznych PAN
  • Pracownia Instytutu Sztuki PAN
  • Pracownia Języka Prasłowiańskiego Instytutu Slawistyki PAN
  • Pracownia Krakowska Instytutu Historii Nauki PAN
  • Pracownia Słownika Historyczno-Geograficznego Małopolski w Średniowieczu PAN
  • Zakład Bibliografii Bieżącej PAN
  • Zakład Geomorfologii i Hydrologii Gór i Wyżyn PAN
  • Zakład Polskiego Słownika Biograficznego PAN
  • Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Mikroelektroniki Hybrydowej i Rezystorów – oddział zamiejscowy Instytutu Technologii Elektronowej
  • Centrum Onkologii – Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie
Krakowianie w międzynarodowych organizacjach naukowo-badawczych

Przewodnicząca Rady Europejskiej Organizacji Badań Jądrowych CERN

  • Prof. A. Zalewska

Prezes Europejskiego Towarzystwa Biologii Naczyniowej

  • Prof. Józef Dulak

Prezydenci Europejskiego Towarzystwa Chirurgicznego:

  • Prof. T. Popiela – 2000
  • Prof. J. Kulig – 2007
  • Prof. W. Nowak – 2011

Prezydent Międzynarodowej Organizacji Inżynierii Rolniczej i Biosystemowej (CIGR)

  • Prof. Tadeusz Juliszewski – 2013-2018

Członek zespołu eksperckiego Komisji Europejskiej do spraw rozwoju nowoczesnych technologii

  • Prof. Tadeusz Uhl
Komercjalizacja badań naukowych Krakowski Park Technologiczny

Krakowski Park Technologiczny Sp. z o.o. jest spółką zarządzającą Specjalną Strefą Ekonomiczną. Spółka została założona przez trzy największe uczelnie krakowskie: Politechnikę Krakowską, Akademię Górniczo-Hutniczą i Uniwersytet Jagielloński. Wśród założycieli były także władze miasta i województwa. Krakowska strefa przeznaczona jest głównie dla firm z sektora zaawansowanych technologii (elektronika, informatyka, telekomunikacja, biotechnologie), jednak swoje miejsce znalazły tu również firmy z innych branż, które poszukiwały dogodnych warunków inwestycyjnych (np. poligrafia, motoryzacja, logistyka). Do najbardziej znanych firm z branży motoryzacyjnej, które zainwestowały na terenie strefy w podkrakowskich Niepołomicach należą MAN oraz Nidec Motors.

Węzeł Wiedzy i Innowacji EIT w Krakowie

16 grudnia 2009 zarząd Europejskiego Instytutu Technologicznego ogłosił, iż w konkursie w ramach KIC – (Knowledge and Innovation Community) w obszarze Zrównoważonej Energii (ang. Sustainable Energy) zwyciężył węzeł – CC PolandPlus – koordynowany przez Akademię Górniczo-Hutniczą w Krakowie. W skład polskiej części konsorcjum wchodzą również: Uniwersytet Jagielloński, Politechnika Śląska, Uniwersytet Śląski, Politechnika Wrocławska, Główny Instytut Górnictwa, IChPW, Tauron, ZAK Kędzierzyn, LOTOS, PGNiG. W projekcie uczestniczą też uczelnie i przedsiębiorstwa z Niemiec, Holandii, Francji, Hiszpanii i Szwecji. Udział w projekcie pozwala na tworzenie zupełnie nowych technologii i ich transfer do biznesu. Obszarem badań polskich naukowców będą czyste technologie węglowe. Na badania wykorzystywane w biznesie przypadnie 120 mln euro rocznie.

Centra Węzła Wiedzy i Innowacji – KIC Inno Energy: CC Germany: Karlsruhe, CC Alps Valleys: Grenoble, CC Benelux: Eindhoven / Leuven, CC Iberia: Barcelona, CC PolandPlus: Krakow, CC Sweden: Sztokholm

Laboratorium badawcze Towarzystwa Maxa Plancka

Krakowski oddział działa na mocy porozumienia o współpracy podpisanego przez Uniwersytet Jagielloński i niemieckie Towarzystwo Maxa Plancka w lipcu 2010 roku. Po polskiej stronie w realizację tej umowy zaangażowane jest powstające Małopolskie Centrum Biotechnologii o charakterze parku naukowo-badawczo-rozwojowego oraz Wydział Biochemii, Biofizyki i Biotechnologii UJ. Krakowskie laboratorium jest jedną z nielicznych placówek Towarzystwa Maxa Plancka zlokalizowanych poza granicami Niemiec.

Turystyka Ruch turystyczny w Krakowie

W 2006 r. Kraków został wymieniony wśród 5 najbardziej popularnych miast Europy, w 2007 r. uzyskał miano „najmodniejszego miasta świata” według amerykańskiej agencji internetowej Orbitz, wyznaczającej trendy w światowej turystyce.

W 2012 roku Kraków odwiedziło blisko 9 mln osób. Turystów krajowych było 6,6 mln, natomiast zagranicznych 2,35 mln. Spośród turystów zagranicznych Kraków najczęściej odwiedzają goście z Wielkiej Brytanii (23 proc.), Niemiec (13 proc.), Włoch (9,4 proc.), Francji (9 proc.), Hiszpanii (8,5 proc.) oraz Rosji (5,9 proc.). Wśród gości krajowych przeważali mieszkańcy Małopolski (24,5 proc.), województwa mazowieckiego (10,5 proc.) i śląskiego (9,4 proc.). Dochody Krakowa z turystyki w 2012 roku osiągnęły rekordowy poziom 3,5 mld zł.

Liczba turystów w 2012 była wyższa niż w poprzednich latach. W 2011 roku Kraków odwiedziło 8,6mln osób, a wcześniej było to 8,1 mln (2010), 7,3 mln (2009) oraz 7,4 mln (2008). Liczba turystów rośnie systematycznie od roku 2003, gdy miasto odwiedziło 5,5 mln osób.

Ważną rolę w ostatnim dziesięcioleciu zaczyna odgrywać turystyka religijna, pielgrzymkowa i turystyka śladami kultury żydowskiej. Od kilku lat intensywnie rozwija się również w Krakowie turystyka kongresowa. W 2010 roku odbyło się w Krakowie 7112 spotkań, co stanowi 40% wszystkich organizowanych tego typu imprez w Polsce. Na drugim miejscu znalazła się Warszawa – 3556 spotkań, dalej były: Trójmiasto – 3258, Katowice – 1077, Poznań – 1110. Dalszy rozwój turystyki kongresowej jeszcze bardziej się rozwinął, gdy zostało otwarte centrum kongresowe i hala widowiskowo-sportowa.

Dużym zainteresowaniem turystów cieszy się również województwo małopolskie, które odwiedza 14,5% ogółu turystów spędzających wakacje w Polsce, co daje mu drugie miejsce po województwie zachodniopomorskim.

Główne atrakcje turystyczne Krakowa
  • Zamek Królewski na Wawelu
    • Katedra Wawelska
  • Stare Miasto – od 1978 wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO
    • Rynek Główny
    • Sukiennice
    • Kościół Mariacki
  • Kolegiata św. Anny
  • Collegium Maius Uniwersytetu Jagiellońskiego
  • Kazimierz – od 1978 wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO
    • Cmentarz Remuh
  • Kopiec Kościuszki.
Trasy turystyczne w Krakowie

W Krakowie wyznaczono kilkanaście oficjalnych tras turystycznych, większość z nich ma historyczne konotacje. Są to:

  1. Droga Królewska (tzw. Via Regia)
  2. Droga Skazańców (tzw. Via Dolorosa) z Ratusza przez Sławkowską i Długą do szubienicy za Kleparzem.
  3. Trasa Uniwersytecka
  4. Trasa Świętego Stanisława
  5. Trasa Zabytków Żydowskich
  6. Trasa Zabytków Zwierzyńca
  7. Trasa Zabytków Podgórza
  8. Trasa Nowohucka
  9. Trasa „Ścieżkami Jana Pawła II”
  10. Trasa „Spacer po Plantach wokół Starego Miasta”
  11. Trasa „Spacer po Lesie Wolskim”
  12. Szlak Twierdzy Kraków
  13. Szlak „Kopce Krakowa”
  14. Krakowski Szlak Techniki
  15. Krakowski Szlak Świętych
  16. Krakowski Szlak Generała Bema
  17. krakowski odcinek małopolskiego Szlaku Architektury Drewnianej
  18. krakowski odcinek (etap IX) Małopolskiej Drogi św. Jakuba
Kultura

Kraków jest ośrodkiem kulturalnym i turystycznym Europy. Obszar zabytkowego Starego Miasta oraz Kazimierza wpisano w 1978 r. na pierwszą listę światowego dziedzictwa kultury UNESCO. W roku 2000 Kraków otrzymał tytuł Europejskiej stolicy Kultury. W 2008 r. odwiedziło go blisko 7,5 miliona turystów, w tym ponad 2 miliony cudzoziemców. W Krakowie swe siedziby mają instytucje kulturalne o znaczeniu ogólnopolskim.

Teatry

W Krakowie istnieje 11 dużych teatrów oraz szereg mniejszych, często wystawiających swoje sztuki w małych nastrojowych piwniczkach. Znajduje się tu także pierwszy polski teatr stały, publiczny i zawodowy, Stary Teatr im. Heleny Modrzejewskiej w Krakowie, jeden z najstarszych w Polsce. W 2008 r. wzniesiono budynek Opery Krakowskiej przy ul. Lubicz. Zespół Opery występował wcześniej w budynku Teatru im. J. Słowackiego. W mieście działa również filharmonia im. Karola Szymanowskiego.

Muzea i galerie Biblioteki

Kraków posiada 5 bibliotek publicznych: 4 miejskie i 1 wojewódzką oraz 2 biblioteki: przy Ośrodku Kultury im. C. K. Norwida i Regionalnym Ośrodku Edukacji Ekologicznej. Poza tym na terenie miasta działa 16 bibliotek naukowych (głównie przy uczelniach i instytutach naukowych) m.in. Biblioteka Jagiellońska, Biblioteka Czartoryskich, Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka im. Hugona Kołłątaja, Biblioteka Naukowa Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk.

Muzyka w Krakowie Kina w Krakowie Krakowskie tradycje i imprezy kulturalne

W Krakowie odbywają się liczne imprezy i festiwale studenckie, w tym:

  • Juwenalia – coroczne święto studentów, trwa od kilku do kilkunastu dni w maju (czasem na początku czerwca). Elementami obchodów są pochody studenckie i wręczenie żakom klucza do bram miasta. Juwenaliom towarzyszą liczne koncerty, występy i zabawy.
  • Festiwal nauki w Krakowie – impreza organizowana przez wszystkie krakowskie państwowe uczelnie wyższe, przy udziale licznych instytucji. Celem jest zaprezentowanie działalności naukowej i dydaktycznej niektórych szkół poprzez panele dyskusyjne, prezentacje z doświadczeniami i część kulturalną (koncerty, występy artystyczne).
  • MediaTory – Studenckie Nagrody Dziennikarskie, przyznawane corocznie przez studentów dziennikarstwa z dwunastu uniwersytetów z całej Polski.
  • Wianki
  • Coke Live Music Festival
  • Selector Festival
  • Wielka Parada Smoków
  • Rękawka
  • Festiwal Kultury Żydowskiej
  • Jarmark Świętojański
  • Opera Rara
  • Misteria Paschalia
  • Międzynarodowy Festiwal Kina Niezależnego OFF Plus Camera
  • Festiwal Muzyki Filmowej
  • Festiwal Literacki Czesława Miłosza
  • Festiwal Zaczarowanej Piosenki
  • ArtBoom Festival
  • Unsound
  • Conrad Festival
  • Międzynarodowy Festiwal Teatralny Boska Komedia
  • Międzynarodowy Festiwal Teatrów Ulicznych
  • Powitanie Nowego Roku i Zabawa Sylwestrowa na Rynku Głównym
  • Koncert Noworoczny w Filharmonii Krakowskiej
  • Międzynarodowy Festiwal Piosenki Żeglarskiej "Shanties"
  • Międzynarodowy Festiwal Filmu Reklamowego
  • Emaus
  • Krakowska Wiosna Muzyki
  • Krakowskie Reminescencje Teatralne
  • Jazz Juniors
  • PaKA
  • Dni Muzyki Organowej
  • Ogólnopolski Festiwal Filmów Krótkometrażowych
  • Noc Muzeów
  • Krakowski Festiwal Filmowy
  • Krakowski Piknik Archeologiczny
  • Święto Chleba
  • Lajkonik
  • Festiwal Pierogów
  • Parada Jamników.
Filmy i seriale kręcone w Krakowie

W Krakowie nakręcono zdjęcia do kilkunastu filmów i seriali, m.in.:

Filmy
  • Lista Schindlera Stevena Spielberga
  • Katyń Andrzeja Wajdy
  • Człowiek z marmuru Andrzeja Wajdy
  • Vinci Juliusza Machulskiego
  • Anioł w Krakowie Artura Więcka
  • Uwikłanie Jacka Bromskiego
  • Podwójne życie Weroniki Krzysztofa Kieślowskiego
  • Karol – człowiek, który został papieżem Giacomo Battiato
  • Bracia Karamazow Petra Zelenka
  • Spis cudzołożnic Jerzego Stuhra
  • Polski film Marka Najbrta
  • Bokser Tomasza Blachnickiego
  • Jowita Janusza Morgensterna
  • Legenda Tatr Wojciecha Solarza
  • Kanclerz Ryszarda Bera
  • Nie kłam, kochanie Piotra Wereśniaka
  • Noce i dnie Jerzego Antczaka
  • Podróż za jeden uśmiech Adama Bahdaja
  • Świadectwo Pawła Pitery
  • Wesele Wojciecha Smarzowskiego
  • 33 sceny z życia Małgorzaty Szumowskiej
  • The Rhythm Viveka Kumara
  • Aazaan
  • Yeh Hai Jo Mohabbat
  • Nieulotne Jacka Borcucha
  • Historie Miłosne Jerzego Stuhra.
Seriale
  • Majka
  • Julia
  • Detektywi
  • W11
  • Szpital.

Szczególne zainteresowanie u reżyserów krakowskimi plenerami można zaobserwować w pierwszych latach XXI wieku. Kraków cieszy się rosnącym zainteresowaniem twórców z Bollywood.

Pomniki w Krakowie Media

Do gazet o zasięgu ogólnopolskim, wywodzących się z Krakowa należą „Przekrój” oraz „Tygodnik Powszechny”. W Krakowie swoje siedziby mają ponadto dwa znaczące portale internetowe Onet i Interia oraz najpopularniejsze radio w Polsce RMF FM.

Prasa

Regionalnymi gazetami wydawanymi codziennie są „Gazeta Krakowska”, „Dziennik Polski” oraz „Kronika Krakowska”. Wydawanych jest osiem gazet lokalnych obejmujących swym zasięgiem województwo małopolskie i podkarpackie.

Stacje radiowe

W Krakowie nadaje kilkanaście rozgłośni radiowych. W budynku przy Kopcu Kościuszki mieści się siedziba rozgłośni RMF FM, RMF Classic i RMF Maxxx, a w budynku na al. Słowackiego – regionalnego Radio Kraków.

Stacje telewizyjne

Miasto jest siedzibą oddziału regionalnego Telewizji Polskiej – TVP Kraków, mieszczącego się na Krzemionkach Podgórskich. Przy ul. płk. Dąbka 2 znajduje się budynek lokalnego oddziału telewizji TVN (dawniej TV Wisła i TVN Południe) oraz TTV, zaś w biurowcu przy ul. Ludwinowskiej mieści się krakowska redakcja TVN24 oraz Faktów TVN. W Kamienicy Pod Konikiem przy Rynku Głównym siedzibę ma lokalny oddział telewizji Polsat oraz lokalny oddział telewizji Superstacja.

Religia

Kraków jest miastem o największej w Polsce liczbie świątyń katolickich – w mieście znajdują się 182 kościoły.

  • Buddyzm: Szkoła Zen Kwan Um w Polsce; Sanga Zen uczniów Mistrza Kaisena; Przyjaciele Zachodniej Wspólnoty Buddyjskiej; Związek Buddyjski Tradycji Karma Kamtzang; Buddyjski Związek Diamentowej Drogi Linii Karma Kagyu.
  • Hinduizm: Międzynarodowe Towarzystwo Świadomości Kryszny
  • Judaizm: Gmina Wyznaniowa Żydowska w Krakowie. W Krakowie przed II wojną światową funkcjonowało co najmniej 90 synagog, z czego dzisiaj czynne są 2, ale tylko w synagodze Remuh regularnie odbywają się nabożeństwa.
  • Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich
  • Kościół Polskokatolicki w RP – dwie parafie; Kościół Starokatolicki Mariawitów i Kościół Katolicki Mariawitów – jedna wspólna placówka.
  • Kościół Remonstrantów Polskich
  • Kościół rzymskokatolicki funkcjonuje w trzech obrządkach (rytach):
    • łacińskim (120 kościołów, w tym 44 kościoły parafialne, 4 kościoły rektoralne oraz 1 parafia wojskowa),
    • bizantyjsko-ukraińskim (jedna parafia),
    • ormiańskim – jedna parafia.
  • Kościoły protestanckie: Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP; Kościół Ewangelicko-Reformowany w RP; Kościół Ewangelicko-Metodystyczny w RP; Kościół Chrześcijan Baptystów; Kościół Adwentystów Dnia Siódmego; Kościół Boży w Chrystusie; Kościół Ewangeliczny "Misja Łaski"; Kościół Zielonoświątkowy w RP; Kościół Jezusa Chrystusa.
  • Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny – jedna parafia.
  • Świadkowie Jehowy
    • działa 36 zborów (w tym zbór anglojęzyczny, zbór języka migowego oraz grupa rosyjskojęzyczna), spotykają się w kilkunastu Salach Królestwa.
  • Świecki Ruch Misyjny „Epifania”
  • Wolni Badacze Pisma Świętego.
Sport

W 1869 roku wprowadzono w Galicji (a więc również w Krakowie) wychowanie fizyczne do szkół. W 1889 roku prof. dr Henryk Jordan założył w Krakowie Park Zabaw i Gier, gdzie tutejsza młodzież mogła swobodnie poznawać i uprawiać sport. Przełomowym okresem w historii krakowskiego sportu był rok 1906, kiedy powstały najstarsze obecnie kluby piłkarskie w Polsce: Cracovia i Towarzystwo Sportowe Wisła. W tym samym czasie powstał Klub Sportowy Juvenia – początkowo również piłkarski, znany obecnie głównie z sekcji rugby. W 1919 r. powstał Wojskowy Klub Sportowy „Wawel Kraków”. Właśnie w Krakowie, jeszcze w czasie zaborów, powstał Związek Polskiej Piłki Nożnej dla Galicji (1911 r.). Historia polskiej lekkoatletyki, rozpoczęła się w Krakowie, powołaniem w 1867 roku Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. W połowie 1919 r., rozpoczęto w tym mieście, tworzenie struktur Polskiego Związku Lekkiej Atletyki, oraz powstał komitet organizacyjny Polskiego Związku Narciarskiego (obecną jego siedzibą jest Kraków). Również W Krakowie, w 1919 r., powołano do życia Polski Komitet Olimpijski, początkowo pod nazwą Polski Komitet Igrzysk Olimpijskich.

Krakowscy sportowcy odnoszą sukcesy na arenach krajowych i międzynarodowych, lecz wciąż potrzeba budowy odpowiednich obiektów sportowych, które pozwoliłyby na dalszy rozwój i krzewienie kultury fizycznej wśród młodzieży. W roku 2002 powstał w Krakowie tor kajakarstwa górskiego – jeden z najnowocześniejszych europejskich obiektów tego typu (obiekt o charakterze olimpijskim). Organizowane są tam spływy kajakowe oraz pontonowe (rafting).

Osoby związane z Krakowem Bibliografia publikacje
  • Bieniarzówna Janina, Małecki Jan M., Mitkowski Józef (red.) „Dzieje Krakowa”, Wyd. Literackie, Kraków 1979; ISBN 83-08-00115-7 (całość); tomy:
    • „Kraków do schyłku wieków średnich” tom 1, ISBN 83-08-02057-7.
    • „Kraków w wiekach XVI-XVIII” tom 2, ISBN 83-08-00663-9.
    • „Kraków w latach 1796-1918” tom 3, ISBN 83-08-00116-5.
    • „Kraków w latach 1918-1939” tom 4, ISBN 83-08-02764-4.
    • „Kraków w latach 1939-1945” tom 5, ISBN 83-08-03289-3.
    • „Kraków w latach 1945-1989” tom 6, ISBN 83-08-03636-8.
  • Kołodziej Jacek. Krakowskie tramwaje. Warszawa 2010.
periodyki
  • Agatstein–Dormontowa D., Żydzi w Krakowie, w okresie okupacji niemieckiej., [w:] „Rocznik Krakowski”, t. XXXI, Kraków 1958, ss. ..... –.....
  • Podhorizer–Sandel E., O zagładzie Żydów w dystrykcie krakowskim, [w:] „Biuletyn ŻIH”, 1959, nr 30, s. 87–109.
  • Rocznik „Małopolska” 1999-, ISSN 1641-1105
  • Miesięcznik „Kraków” 2005-, ISSN 1733-0459
bibliografie
  • Tysiąc książek o Krakowie; [w: Encyklopedia Krakowa, Wyd. Nauk. PWN, Kraków 2000, s. 1123-1135], ISBN 83-01-13325-2.
Linki zewnętrzne
  • Magiczny Kraków (serwis miejski)
  • Kraków w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom IV (Kęs – Kutno) z 1883 r.
  • Miasto Kraków (serwis Twitter @miastokrak)
Kontrola autorytatywna (miasto na prawach powiatu):
  • VIAF: 125421472
  • LCCN: n79125145
  • GND: 4073760-3
  • BnF: 11866004r
  • WorldCat
~wikipedia

Przeworsk (37-200)

Przeworsk (łac. Prevorscum, Civitas Prevorscensis, ukr. Переворськ, ros. Пшеворск, hebr. פשבורסק, łot. Pševorska) – miasto i gmina w województwie podkarpackim, w powiecie przeworskim, na Podgórzu Rzeszowskim, nad Mleczką, przy trasie międzynarodowej E40, dawna siedziba magnaterii polskiej. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa przemyskiego. Jest członkiem Związku Miast Polskich. Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 15 733 mieszkańców.

Pierwsza wzmianka o Przeworsku pochodzi z 1281 r. Miasto zostało lokowane w 1393 r. na przecięciu ważnych szlaków handlowych, w miejscu dawnego grodu ruskiego. Dzięki licznym przywilejom i utworzeniu w 1470 r. powiatu sądowego Przeworsk stał się drugim ośrodkiem miejskim ziemi przemyskiej. Miasto przez lata odgrywało rolę ważnego centrum życia gospodarczego, głównie rzemiosła (tkactwo) i wymiany handlowej. Liczne najazdy wojsk tatarskich, kozackich, rosyjskich i szwedzkich spowodowały upadek Przeworska. Na przełom wieków XIX i XX przypada wzmożony rozwój miasta związany z powstaniem ordynacji Lubomirskich (1825), budową cukrowni (1895) i węzła kolejowego.

Współcześnie Przeworsk jest lokalnym ośrodkiem usługowo-przemysłowym, a także węzłem komunikacyjnym, w którym ważne arterie komunikacyjne i trzy linie kolejowe. Miasto stanowi centrum administracyjne powiatu – znajdują się tu m.in. starostwo, sąd rejonowy, prokuratura rejonowa, komenda powiatowa Policji i Państwowej Straży Pożarnej.

W mieście znajduje się ok. 60 obiektów zabytkowych. Do najważniejszych z nich należą: gotyckie klasztory obronne: Bernardynów (Kościół Świętej Barbary) i Bożogrobców (Bazylika z Kaplicą Grobu Bożego), Ratusz, klasycystyczny Pałac Lubomirskich, barokowy klasztor Szarytek, jedyny w Polsce żywy skansen „Pastewnik”.

Położenie

Według danych z 2009 r. Przeworsk ma obszar 22,13 km², w tym: użytki rolne: 76% (1676 ha), użytki leśne: 0,4% (9 ha).

Miasto stanowi 3,17% powierzchni powiatu.

Sąsiaduje z gminami: Zarzecze, Kańczuga, Sieniawa, Adamówka, Gać, Jawornik Polski, Tryńcza. Leży przy międzynarodowej trasie E40 (Drezno-Lwów), nad rzeką Mleczką. Jego herbem jest Leliwa.

Leży na terenie, którego część tworzy dno doliny fluwioglacjalnej, będącej częścią Niziny Sandomierskiej. Krawędź niecki stanowią: od południa – próg karpacki, od północy – wał moreny czołowej za Sanem i Wisłokiem. Kolejna południową część terenu powiatu, tworzy pasmo Pogórza Karpackiego przedzielone przez rzekę Mleczkę, do której prostopadle przylegają wąskie i krótkie doliny.

Środowisko geograficzne Świat roślinny i zwierzęcy

Świat roślinny i zwierzęcy okolic Przeworska jest stosunkowo ubogi. Lasy zajmują niewielką powierzchnię, głównie w widłach Wisłoka i Sanu. Występuje tu dorodny modrzew europejski. Na Pogórzu występują lasy mieszane z sosnami, jodłami, świerkami, bukami, brzozami, grabami, dębami i innymi. Nad brzegami rzek rosną wierzby, olchy i topole. Ciekawe pod względem przyrodniczym są łąki Rynny Podkarpackiej, na których spotkać można m.in. takie gatunki jak: pełnik europejski, goryczka wąskolistna, kosaciec syberyjski i goździk pyszny. Fauna miasta i jego okolic reprezentowana jest przez pospolite gatunki ptaków, ryb i bezkręgowców, a także sarny, dziki i nieliczne jelenie.

Klimat

Klimat jest bardzo specyficzny, ze względu na następujące, często w bardzo krótkim czasie – zmiany pogodowe. Zimy bywają różne: wyjątkowo surowe, bądź wyjątkowo łagodne. Lato jest upalne z niewielką ilością opadów i burz, albo chłodne i zachmurzone. Dlatego rozkład opadów jest bardzo niezrównoważony. Rejon przeworski znajduje się pod wpływem działania pn.zach. prądów oceanicznych i wiatrów wiejących z pd.wsch. niosących ze sobą silne i długotrwałe opady, zwłaszcza w letniej porze roku. Cechę charakterystyczną stanowi gwałtowność burz wywoływana silnymi wiatrami wiejącymi od Przełęczy Dukielskiej.

Zimne masy powietrza plasują się one wzdłuż rzeki Mleczki, wpływając na ruch przyziemnych mas powietrza. Ruch powietrza z obszarów wschodnich i południowo-wschodnich kształtuje się we właściwy sposób nad miastem, jeśli jest ciepły przewala się przez miasto jak przez garb górski i w terenach tuż u podnóża stoku pozostaje oziębione powietrze, w okresach zimy i wczesnej wiosny tworzy to tak zwane zamroziny. Znane są tu częstsze zamglenia, zwały mgieł przyziemnych. W południowej części miasta przymrozki są częstsze, szybciej wymarzają rośliny, a noce nawet w miesiącach letnich są tam chłodniejsze w porównaniu z samym rynkiem miasta czy terenami wschodniej części miasta. Najbardziej nasłonecznione są: stok południowy wierzchowiny, na której rozłożył się stary Przeworsk, następnie duże płaszczyzny falistego terenu na północnym wschodzie i wschodzie od centrum starówki.

Gleby Struktura użytków rolnych według klas bonitacyjnych Klasa bonitacyjna % I i II56,4% III37,3% IV5,7% Σ100%

Na ziemi przeworskiej gleby są jakościowo zróżnicowane. Wzdłuż koryta Mleczki znajdują się bardzo korzystne dla rolnictwa mady. W wyższych partiach doliny Mleczki wykorzystuje się je jako grunty orne, na niższych, bardziej podmokłych pod łąki i pastwiska. Z kolei w okolicach linii kolejowej Łańcut – Przeworsk – Jarosław ciągnie się pas urodzajnych lessów, wyjątkowo dobrych, odpowiednich pod wszystkie uprawy, a szczególnie pod pszenicę i buraki cukrowe. Na północ od pasa lessowego występują głównie iły i mady.

Toponimia

Najstarsza, zanotowana w latopisach ruskich z XIII wieku, nazwa miasta brzmi Pereworesk. W źródłach z XIV i XV wieku występują nazwy: Preworsko, Przeworsko, Przeworszko, Przeworscho, Przeiworsko, Przyworsko, Prziborsko. Od poł. XV wieku najczęściej używana jest nazwa Przeworsko. W takim brzmieniu występuje w księgach konsystorskich w Przemyślu (2. poł. XV wieku). Piętnastowieczne źródła lwowskie zawierają nazwy: Preworsko, Przeworsko, Prziworsko. W przywilejech dla osady z 1387 r. występuje Przeworsko, ale w Memoriale z 1465 r. zdecydowanie częściej pojawia się Przyworsko.

Posiadająca najpełniejsze, pierwotne brzmienie, nazwa Pereworesk(o), świadczy o bardzo starym, słowiańskim pochodzeniu osady. Składa się ze źródłosłowu wor, wora oraz przedrostka pere- i starodawnej słowiańskiej końcówki -sk, -sko. Słowo perwora, późniejsza przewora pochodzi od prasłowiańskiego wroti oznaczającego zamykanie, otwieranie. Bliskie semantycznie są mu takie rzeczowniki jak rozwora, zawora, wrota oraz czasowniki zawrzeć, przewrzeć. Samo zaś określenie przewora, czyli przegroda, przeszkoda wskazuje, iż osada stanowiła w dawnych czasach przeszkodę na szlaku militarno handlowym. Przeworsk bowiem stanowił od IX wieku twierdza graniczna, wchodzący w zespół obronny ziemi przemyskiej. Sufiks -sk, -sko jest charakterystyczny dla starych osad i potwierdza prasłowiański rodowód miasta.

Inna hipoteza tłumaczy, że nazwy miast zakończone na -sk pochodzą od rzeki nad której leżą. Wprawdzie Przeworsk położony jest nad Mleczką, ale niewykluczone, że w przeszłości mogła się nazywać inaczej np. Przewora.

Historia Najstarsze dzieje miasta

Najstarsze ślady osadnictwa na ziemi przeworskiej sięgają młodszej epoki kamienia, 4500 r. p.n.e. Z tego okresu znaleziono w okolicach miasta krzemienne i kamienne toporki, siekierki, noże oraz ceramikę glinianą. Również w późniejszych okresach tereny obecnego miasta były zamieszkiwane nieprzerwanie. Świadczą o tym pochodzące z lat 2500-1700 p.n.e. naczynia z tzw. kultury ceramiki sznurowej. Znaleziska z epoki brązu to m.in. kobiecy naszyjnik związany z kulturą łużycką. Okres od I w. p.n.e. do V w. n.e. został nazwany kulturą przeworską, ze względu na liczne znaleziska archeologiczne w okolicy miasta. Okres ten cechował się wysokim stopniem rozwoju rzemiosła, głównie hutnictwa, kowalstwa i garncarstwa oraz szerokimi kontaktami handlowymi.

Wczesne średniowiecze

We wczesnym średniowieczu przez miasto przebiegał szlak komunikacyjny łączący ośrodki miejskie wschodu i zachodu. Około VII w. w obrębie granic miasta istniała osada, a na przełomie X i XI w. powstał obronny gród. Miejscowa ludność związana była z plemionami zachodniosłowiańskimi, później przeszła pod władanie książąt ruskich. Wtedy to Przeworsk po raz pierwszy uzyskał status miasta na prawie ruskim Pierwsza pisemna wzmianka o Przeworsku pochodzi z 1280 r. i związana jest ze zwycięstwem Leszka Czarnego pod Goźlicami nad wojskami Księcia ruskiego Lwa, po którym Leszek Czarny uderzył na ziemie pogranicza zdobywając m.in. wieś „Pereworesk” która została przez niego spalona.

Nadanie praw miejskich

Dynamiczny rozwój osady umocniło włączenie w 1340 r. wsi „Pereworesk” do Polski przez króla Kazimierza Wielkiego. Za panowania tego króla nastąpił kolejny etap rozwoju osadnictwa na ziemi przeworskiej. Na opustoszałe, wyludnione tereny przybywali Polacy, ale też Wołosi, Węgrzy, Rusini, osadzono tu również wziętych do niewoli Tatarów. Stopniowo zagęszczała się sieć osad, następował rozwój gospodarczy regionu. W 1387 r. król Władysław Jagiełło aktem z 27 listopada 1387 r. w uznaniu za zasługi nadał osadę i szereg innych włości Janowi z Tarnowa ówczesnemu wojewodzie sandomierskiemu, którego pieczęcią i herbem była Leliwa. Dzięki Tarnowskim Przeworsk umocnił się gospodarczo, co zaowocowało nadaniem mu, 25 lutego 1393 r., praw miejskich. Rok później król Władysław Jagiełło wydał przywilej poszerzający te prawa. Ustanowił m.in. trzy jarmarki w roku, urząd burmistrza, sąd miejski z „prawem miecza”, czyli uprawnieniami do wykonywania publicznie na rynku wyroków śmierci. Mieszczan wyłączono spod władzy urzędników królewskich.

Dynamiczny rozwój miasta

Do XVIII w. miasto stanowiło własność prywatną magnackich rodów: Tarnowskich, Ostrogskich i Lubomirskich. Starania kolejnych właścicieli i przywileje sprawiły, że Przeworsk dynamicznie się rozwijał. W 1469 r. król Kazimierz Jagiellończyk nadał miastu prawo do organizowania corocznego jarmarku.

Od 1470 r. miasto było siedzibą ziemskiego sądu szlacheckiego dla zachodnich obszarów ziemi przemyskiej. Rozstrzyganie sporów wiązało się niejednokrotnie z prywatnymi wojnami magnatów. W 1604 r. doszło do bitwy pomiędzy Andrzejem Ligęzą a Mikołajem Spytkiem Ligęzą. Magnaci zajęli kamienice i rozlokowali się na przedmieściach. W wyniku zbrojnego starcia obaj ponieśli liczne straty.

Przeworsk od XV w. stał się ośrodkiem życia gospodarczego, głównie rzemiosła oraz wymiany handlowej. W XV i XVI w. miasto zajmowało drugą po Przemyślu pozycję w ziemi przemyskiej. Cechy odgrywały rolę w życiu miasta, organizowały obowiązkowy udział członków w obronie miasta, bezpieczeństwie przeciwpożarowym, religijnych uroczystościach czy kształtując cechowe towarzystwo. W przeworskich aktach miejskich znajduje się zapisek, iż około 1786 r. mieszkańcy Przeworska wykonywali około 30 zawodów zgrupowanych w 7 cechach: szewski, piekarzy, krawiecki, bednarzy, kowali, kowalski (zbiorowy), sukienników. Z końcem XVI wieku płóciennictwo stanowiło podstawę życia ekonomicznego miasta, w okresie rozkwitu zatrudnienie miało tu blisko 1000 tkaczy pracujących w około 600 warsztatach. W XVII i XVIII w. w mieście osiedlali się Żydzi stanowiąc w końcu tego okresu 1/3 liczby mieszkańców.

Początki upadku miasta

W XVII w. miasto zostało dotkliwie zniszczone przez Tatarów (1612, 1624). Przeworsk niepokoiły również najazdy wojsk kozackich (1672, 1677) oraz szwedzkich (1702) i rosyjskich. W czasie potopu szwedzkiego w nocy 22/23 marca 1656 r. pod Przeworskiem obozował król Karol X. Dalszych zniszczeń dopełniły pożary (1712, 1717, 1739, 1740, 1759) oraz epidemie. Kryzys nie dotknął jedynie tkactwa – miasto pozostawało

Wraz z I rozbiorem Polski Przeworsk znalazł się na terytorium państwa austriackiego. Lata 1804-1848 to rządy cesarzy austriackich Franciszka I oraz Ferdynanda I, czasy rządów policyjnych wykonywanych w duchu centralistycznym i germanizacyjnym. Wysokie podatki rujnowały rzemiosło, a ustanowienie nowych granic celnych spowodowało upadek przemysłu tkackiego. W 1859 r. zaborca wydał nową ustawę przemysłową, która pozwalała niecechowym rzemieślnikom tzw. partaczom na wykonywanie zawodu.

Przełom XIX i XX wieku

Rzemieślnicy idąc śladem większych miast, założyli w 1892 r., Stowarzyszenie Mieszczan „Gwiazda”. Rozwinęło to rzemiosło usługowe, a szczególnie rzeźnictwa, zwiększyło się zapotrzebowanie na nowe sklepy, wzrosło znaczenie handlu. Nowy etap w rozwoju miasta rozpoczęło wybudowanie cukrowni w 1895 r., z uruchomieniem jej wiąże się budowa kolei szerokotorowej Przeworsk – Rozwadów w 1899 r., a w 1902 r. wąskotorowej do Dynowa – była to 2 tego rodzaju kolej w Galicji. Budowa cukrowni i rozwijający się węzeł kolejowy pociągnął za sobą wzrost zatrudnienia, zwiększył się handel, powstały nowe domy i urządzenia komunalne a miasto zaczęło nabierać nowego wyglądu. W 1903 r. rozpoczęto budowę bazaru, który został zlokalizowany na Rynku. Budowa cukrowni i rozwijający się węzeł kolejowy pociąga za sobą wzrost zatrudnienia, zwiększył się handel, powstały nowe domy i urządzenia komunalne a miasto zaczęło nabierać nowego wyglądu. Budowa szkoły żeńskiej, dobudowa skrzydła do szkoły męskiej i budowa elektrowni to projekty kilku większych inwestycji w ostatnim dziesięcioleciu przed I wojną światową. Realizację tych zamierzeń przerwała wojna, zahamowała również pomyślnie zapoczątkowany rozwój miasta. Cztery lata wojny cofnęło Przeworsk w rozwoju o kilkanaście lat. Zrujnowane miasto przedstawiało obraz typowego, podupadłego miasteczka galicyjskiego. Po wojnie lata 1925-1933 należały do najpomyślniejszych pod względem przypływu dochodu, wykorzystano je na szereg inwestycji, m.in. budowę elektrowni, szkoły żeńskiej.

Dwudziestolecie międzywojenne i II wojna światowa

W nocy z 25 na 26 kwietnia 1930 r., w mieście wybuchł pożar, podczas którego spłonęło 38 budynków. To wydarzenie wykazało brak odpowiedniego zabezpieczenia przeciwpożarowego, dlatego też, aby w przyszłości uniknąć tego typu niespodzianek Rada Miejska uchwałą z dnia 11 marca 1931 r. postanowiła rozpocząć budowę wieży wodnej z rurociągami i hydrantami. Kolejnym wydarzeniem było utworzenie wyczekiwanego przez 35 lat samorządu powiatowego i odłączenie się od Łańcuta 16 marca 1929 r. W 1938 r. zarząd miejski przy współudziale Związku Miast Polskich przystąpił do opracowania planu zagospodarowania przestrzennego na skutek wzmożonego ruchu budowlanego oraz przygotowania terenów dla budownictwa mieszkaniowego i przemysłowego. Przyczyniło się to do rozwoju miasta, które zaczęło nabierać tempa, zahamowanego na długie lata przez wybuch II wojny światowej. Miasto zajęte zostało przez Niemców 9 września 1939 r. Trzy dni później spłonęła synagoga. 27 września w ciągu jednej doby wysiedlono za San 1470 mieszkańców narodowości żydowskiej. Okupacja znacznie pogorszyła sytuację mieszkańców, ograniczone były swobody obywatelskie, a polityka okupanta prowadziła do fizycznego i biologicznego wyniszczenia narodu polskiego i żydowskiego. Osiągnięciem i elementem walki z okupantem było zorganizowanie w 1940 r., tajnego nauczania na poziomie szkoły średniej ogólnokształcącej przez ks. Józefa Stefańskiego, później przez akcje Tajnej Organizacji Nauczycielskiej na czele z Kazimierzem Koczocikiem.

PRL i czasy współczesne

27 lipca 1944 r. 121 dywizja gwardii, 112 rylsko-korosteńska dywizja piechoty oraz 8 gwardyjski korpus pancerny wchodzące w skład 1 Frontu Ukraińskiego oswobodzili Przeworsk. Po wojnie rozpoczął się trudny okres, mieszkańcy przystąpili do usuwania zniszczeń. Dzięki zaangażowaniu ludności Przeworska w szybkim czasie uruchomiono nauczanie w szkołach, powstawały nowe miejsca pracy oraz zakłady. Rozwijało się rolnictwo, gospodarka komunalna, budownictwo mieszkaniowe. Miasto nabrało nowego wyglądu estetycznego, polepszono warunki bytowe i mieszkaniowe, wybudowano elektrownie, rzeźnie, łaźnie i pralnie, wodociągi, kanalizację i gazociągi. Na przełomie lat 70. i 80. XX w. dzięki prowadzonym na szeroką skalę inwestycjom i zaangażowaniu mieszkańców miasto otrzymało tytuł Mistrza Gospodarności.

Po kilku latach w Przeworsku zmodernizowano ulice, wyremontowano placówki handlowo-usługowe i gastronomiczne, zbudowano nowe bloki mieszkalne i zakłady przemysłowe (m.in. Zakład Przemysłu Odzieżowego „Vistula”), hotel „Leliwa”, dom kultury, basen kąpielowy, szpital. 6 września 1995 r. z Przeworska startował V etap 52. edycji wyścigu kolarskiego Tour de Pologne. Od 1989 r. rozpoczęły się zmiany ustrojowe i polityczne. Nastąpiła wówczas rozbudowa sieci wodociągowych, kanalizacyjnych i gazowych. Władze miasta rozbudowały także placówki oświatowe – oddając do użytku gimnazjum z nowoczesną halą sportową. Zmiany gospodarcze spowodowały upadek kilku przeworskich przedsiębiorstw. W ostatnich latach w Przeworsku rozpoczęto wiele inwestycji, niektóre ze wsparciem funduszy unijnych. Od 2008 r. tworzona jest miejska teleinformatyczna sieć szerokopasmowa. Mieszkańcy Przeworska dzięki temu mają dostęp do darmowego internetu za pomocą technologii Wi-Fi.

Rozwój urbanistyczno-architektoniczny Struktura użytkowania gruntów (2007) RodzajPow. % Użytki rolne1668 ha 75,4% Tereny mieszkaniowe/osiedlowe138 ha6,2% Tereny komunikacyjne174 ha7,9% Grunty pod wodami25 ha1,1% Tereny leśne i zadrzewione8 ha0,4% Grunty przemysłowe38 ha1,7% Grunty zabudowane78 ha3,5% Tereny rekreacyjno-wypoczynkowe25 ha1,1% Tereny różne i nieużytki17 ha0,8% Pozostałe42 ha1,9% Powierzchnia miasta (Σ) 2213 ha100%

Na pograniczu polsko-ruskim, w miejscu dzisiejszego miasta powstał w X w. gród kniazia ruskiego. Zlokalizowany został w naturalnie obronnym miejscu – na wzgórzu, gdzie obecnie znajduje się zespół klasztoru Bożogrobców. Z czasem podgrodzie przerodziło się w osadę, a następnie wieś, spełniającą wówczas funkcję administracyjno-handlowo-obronną.

Gdy w 1387 r. Jan z Tarnowa otrzymał od Władysława Jagiełły część Rusi Czerwonej ze wsią Przeworsko pragnął uczynić z osady ośrodek administracyjny. Uzyskał od króla pozwolenie na założenie miasta, wyrażone w dokumencie z 1393 r. Przeworsk przybrał wówczas kształt typowego, średniowiecznego miasta. Centrum miasta położone jest na owalnym wzgórzu o wysokości 212 m n.p.m., które od południa posiada wysoką skarpę, od północy fosę, zaś od strony wschodniej i zachodniej również skarpę, tyle że niższą.

Śródmieście otoczone było wałem i fosą, później murem z 3 obronnymi bramami (Łańcucką, Jarosławską i Kańczucką, zwaną Węgierską) i 5 basztami. Charakterystyczny elementy w rozplanowaniu miasta to: sieć dróg – szlaków komunikacyjnych w kierunkach wschód–zachód (tak zwany szlak ruski), na południe (trakt węgierski) i na północ (droga do Sandomierza), wąskie uliczki i obszerny rynek, czyli główny plac targowy. Z rynku prowadzą pod kątem prostym ulice w cztery strony świata. We wschodniej części rynku, na najwyższym punkcie wzniesiono w XV w. Ratusz. Za Ratuszem, na obecnym Małym Rynku, znajdował się kościół pw. św. Katarzyny, wybudowany około 1380 r. Obok ratusza, od strony północnej Żydzi mieli synagogę, wzniesioną w 1626 r. Zachodni kraniec wzgórza zajął gotycki kościół farny wraz z klasztorem Bożogrobców. Na wschodnim zaś krańcu miasta stoi warowny klasztor Bernardynów, ufundowany przez Rafała Tarnowskiego.

Napady nieprzyjaciół ze wschodu, Tatarów, Turków spowodowały, że w 1510 r. zaczęto otaczać miasto murami. Zespół obronny Przeworska składał się z trzech ośrodków: miejskiego, od wschodu warownego klasztoru Bernardynów, od zachodu klasztoru Bożogrobców. Klasztory od strony miasta oddzielone były murami wewnętrznymi. Baszty i bramy wzmacniały obronność murów. Od strony południowej, za klasztorem Bernardynów, jak również Bożogrobców, murów nie było, pozwalało na to ukształtowanie wyniosłego terenu tej części miasta oraz błota i bagna zapewniające dostateczne warunki obronne.

Rynek i ulice zabudowane były w większości domami parterowymi z drzewa, niekiedy ze ścianą frontową z cegły, a nawet pierwszym traktem murowanym, gdy w budynku mieścił się lokal handlowy. Spotykać można było również domy murowane, a nawet piętrowe. W 1785 r. liczba domów w śródmieściu wynosiła 174.

Poza zasięgiem obwarowań miejskich powstały zarządzane przez magistrat przedmieścia. Przedmieście Łańcuckie zajmowało obszar po zachodniej stronie miasta. W 1785 r. liczyło 59 domów. Znajdował się tu szpital Świętego Ducha z kościołem Świętego Michała Archanioła (na miejscu którego wzniesiono klasztor Szarytek), drewniany kościół Matki Bożej Śnieżnej oraz browar. Przedmieście Jarosławskie, liczące w 1785 r. 61 domów, ciągnęło się po północnej stronie murów obronnych. Znajdowały się tu zabudowania poczty dyliżansowej. Południowy teren wzgórza, za Bramą Kańczucką, po rzekę Mleczkę należał do Przedmieścia Kańczuckiego, obejmującego ogrody, stawy i 75 domów, zamieszkałych głównie przez tkaczy. Wschodni obszar miasta, za klasztorem Bernardynów, nazywał się Przedmieściem Pruchnickim. Zamieszkałe przez rolników łanowych obejmowało 27 domów i blechownię płótna. Pod administrację miasta należała wieś Mokra Strona oraz pastwisko Świnimost (obecne Chałupki).

Struktura własności gruntów (2007) RodzajPow. % Grunty Skarbu Państwa (bez
przekazanych w użytkowanie wieczyste)161 ha 7,26% Grunty Skarbu Państwa
przekazane w użytkowanie wieczyste121 ha5,46% Grunty Skarbu Państwa,
przedsiębiorstw państwowych i innych
państwowych osób prawnych.1 ha0,04% Grunty gmin i związków
międzygminnych z wyłączeniem
gruntów przekazanych do użytkowania139 ha6,27% Grunty gmin i związków
międzygminnych przekazanych
w użytkowanie wieczyste50 ha2,25% Grunty osób fizycznych1632 ha73,67% Grunty spółdzielni17 ha0,76% Grunty kościołów
i związków wyznaniowych32 ha1,44% Grunty powiatów i związków
powiatów z wyłączeniem gruntów
przekazanych w użytkowanie27 ha1,21% Grunty powiatów przekazane
w użytkowanie wieczyste11 ha0,49% Grunty spółek prawa handlowego i innych24 ha1,08% Powierzchnia miasta (Σ) 2215 ha100%

Z czasem obszar miasta ulegał z biegiem lat stopniowemu zmniejszaniu. Z Przedmieścia Jarosławskiego i Pruchnickiego, jak również z Mokrej Strony utworzone zostały dwie samodzielne wsie podległe dworowi, ponadto miasto straciło łąki, błonia i młyny. Na obszarze dawnego pastwiska Świniomost powstała wieś Chałupki, która tak samo została przejęta przez administrację dworską. Zmalała też liczba domów. Kiedy w XV w. było 672 domy, to w 1785 r. już tylko 392.

W stylu barokowym wzniesiono kościół Matki Bożej Śnieżnej wraz z klasztorem Sióstr Szarytek. Z tego okresu pochodzą również: Kaplica Grobu Bożego dobudowana do kościoła farnego w latach 1692-1712, Kaplica Świętego Antoniego w zespole klasztornym Bernardynów z 1757 r. Wówczas powstała też oberża, przebudowana następnie w duchu klasycyzmu. W krajobrazie miasta pojawia się również klasycystyczny Pałac Lubomirskich w zespole pałacowo-parkowym wraz z towarzyszącymi mu oficynami.

W okresie rozbiorów zniszczono wiele znaczących obiektów: zburzono okazałe bramy, baszty i mury miejskie. Rozebrano dwa kościoły: w 1793 r. Świętej Katarzyny i w 1789 r. Matki Bożej Śnieżnej. Na zmianę układu przestrzennego miała wpływ budowa nowej, cesarskiej drogi Kraków-Lwów (1785). Nowy bieg i nawierzchnię tłuczniową nadano również gościńcom do Dynowa (1879), Markowej (1895) oraz Leżajska i Zarzecza.

W zabudowie miasta przeważała architektura drewniana. Tylną ścianę wielu domów zastępowały mury – nie pełniły już bowiem funkcji obronnej. Rynek i place służyły targom i jarmarkom. Wygląd miasta w tym okresie nie przedstawiał się imponująco. Sytuację zmieniła budowa przeworskiej cukrowni w 1895 r. oraz węzła kolejowego. Linia kolejowa z Krakowa dotarła do miasta w 1859 r. W 1902 r. położono tory na trasie Przeworsk-Rozwadów, zaś w 1904 r. powstała kolej wąskotorowa do Dynowa. Równocześnie powstały dworce Przeworsk Główny i Wąskotorowy oraz towarzysząca im infrastruktura.

Na przełomie XIX i XX w. powstały liczne nowe obiekty: budynek tzw. Starej Poczty (1905), eklektyczna kamienica Kasy Zaliczkowej (1900), neogotycka Miejska Szkoła Męska (1904), neobarokowa Kamienica miejska nr 2 (1902). W 1909 r. miasto rozbudowało ratusz (powstała nowa wieża), Towarzystwo Sokół przystosowało budynek dawnego browaru (1896), zaś Towarzystwo Gwiazda Przeworska zaadaptowało dawne koszary (1905). Inwestycją gminy żydowskiej była mykwa (1909). Władysław Pretorius wzniósł neobarokową kamienicę (1909), zaś Bolesław Zborowski budynek (ob. szkoła muzyczna) w duchu eklektyzmu. Z okazji rocznicy bitwy grunwaldzkiej wzniesiono pomnik króla Władysława Jagiełły (1910). Przy ul. Słowackiego wybudowano rzeźnię. Urządzano chodniki, utrwalano nawierzchnie jezdni ulic, wykonano nową kanalizację, ulice oświetlono latarniami naftowymi, podnoszono wygląd estetyczny miasta. W 1866 r. powstał nowy cmentarz (obecnie zw. Starym). Liczba domów w 1880 r. wynosiła 333.

W 1922 r. do Przeworska przyłączono podmiejską gminę Budy Przeworskie. W 1926 r. oddano do użytku elektrownię. W latach 1929-1931 wzniesiono budynek szkoły żeńskiej. Po pożarze miasta, przystąpiono w 1931 r. do budowy wieży wodnej. W 1934 r. przyłączono do miasta wieś Mokrą Stronę oraz część Gorliczyny. W latach 1935-1937 wzniesiono gmach sądu o charakterystycznej, modernistycznej bryle.

Liczne zniszczenia przyniósł wybuch II wojny światowej i okupacja niemiecka. Podczas bombardowania miasta w 1939 r. uszkodzeniu uległ budynek cukrowni, spalono 88 budynków mieszkalnych, wyburzono synagogę, renesansowy budynek Starego Sądu, fragmenty murów obronnych. Ulice i place otrzymały nazwy niemieckie.

Okres PRL przyniósł liczne zmiany w architektonicznym krajobrazie miasta. Powstały nowe osiedla domów jednorodzinnych: na dawnym Błoniu Rzeźniczym (1955), Nowej Wsi (1957), ul. Głębokiej (1959), ul. Łańcuckiej (1960-1969), ul. Lwowskiej (1966). Wybudowano również obiekty wielomieszkaniowe. Wiele instytucji państwowych wzniosło swe siedziby np. Powiatowy Zarząd Dróg Lokalnych (1964), Cech Rzemiosł Różnych (1964), Straż Pożarna (1962), Szkoła Podstawowa nr 1 (1964), Dworzec autobusowy (1969). W czynie społecznym wzniesiono Pomnik Walki i Męczeństwa (1969). W latach 1947-1962 rozbudowano przeworską cukrownię, powstały budynki Spółdzielni Inwalidów Zgoda, Dziewiarskich Zakłady Przemysłu Terenowego i Zakłady Przemysłu Odzieżowego Vistula (1974). Wzniesiono budynek Prezydium Powiatowej Rady Narodowej (ob. Urząd Miasta), Szpital Rejonowy oraz Miejski Ośrodek Kultury.

W 1992 r. poświęcono nowy kościół pw. św. Józefa Sebastiana Pelczara, zlokalizowany przy ul. Jedności. Parafia Chrystusa Króla wzniosła kaplicę przy ul. Misiągiewicza (2001), obecnie trwa budowa kościoła pw. Chrystusa Króla. Pozostałe inwestycje w mieście to budowa Gimnazjum nr 1 (2002) wraz z Halą Sportową im. Tadeusza Ruta, powstanie licznych obiektów handlowo-usługowych, przebudowa dworca kolejowego oraz trwająca budowa autostrady A4 w północnej części miasta.

Demografia

Ludność według faktycznego miejsca zamieszkania. Dane z 31 grudnia 2011 r.:

OpisOgółemKobietyMężczyźni Jednostkaosób %osób %osób % Populacja15 928100833752,34759147,66 Gęstość zaludnienia
[mieszk./km²]719,75376,73343,02

Struktura płci i wieku mieszkańców Przeworska według danych z 2011 r.:

Wykres liczby ludności miasta Przeworska na przestrzeni wieków

Gospodarka Struktura gruntów rolnych w mieście (2005) RodzajPowierzchnia % Grunty orne1467 ha66,74% Pastwiska8 ha0,36% Łąki165 ha7,5% Sady25 ha1,14% Użytki rolne (Σ) 1665 ha75,75% Lasy5 ha0,23% Pozostałe grunty i nieużytki528 ha24,02% Użytki i nieużytki rolne (Σ) 2198 ha100% Historia

Od średniowiecza gospodarczą podstawę Przeworska stanowiła produkcja rzemieślnicza. W XV i XVI w. zorganizowały się w mieści organizacje cechowe. Największe znaczenie posiadali kuśnierze, szewcy, rzeźnicy, piekarze, krawcy, bednarze, kowale, sukiennicy. Jednak dominującą pozycję w mieście i okolicy osiągnęli tkacze. W okresie rozkwitu zatrudnienie miało tu 1000 tkaczy pracujących w 600 warsztatach. Do najważniejszych odbiorców należały Węgry, Wołoszczyzna i Francja – miasto Lyon miało w Przeworsku stałego przedstawiciela. Do XVIII w. Przeworsk uznawany był za jeden z najważniejszych w kraju ośrodków produkcji płótna.

W 1771 r. Zofia Lubomirska założyła Fabrykę Jedwabiu produkującą znane na cały kraj jedwabne obicia i pasy kontuszowe. Do upadku ekonomicznego miasta doprowadziła rabunkowa polityka gospodarcza zaborcy. Dopiero w 1835 r. miejscowy aptekarz Franciszek Ksawery Kuhn wskrzesił tradycje przemysłu jedwabniczego.

Wzmożony progres gospodarczy nastąpił wraz z wzniesieniem w 1895 r. pierwszej w Galicji cukrowni. Na rozwój przemysłu w mieście miała wpływ budowa węzła kolejowego – powstały linie do Krakowa i Lwowa (1859), Rozwadowa (1902) i Dynowa (1904). Tereny wzdłuż dzisiejszej ulicy Lubomirskich zajęły kompleksy przemysłowe.

Znaczący wkład w przemysłowy miała Ordynacja Lubomirskich – uważana za najlepiej zarządzany majątek ziemski w ówczesnej Galicji. W jej skład wchodziły:

  • Rafineria Spirytusu
  • Fabryka Wódek, Likierów i Rumu
  • Fabryka Serów Deserowych
  • Cegielnia Parowa
  • Fabryka Pustaków i Płyt Betonowych
  • Olejarnia Parowa
  • Młyny Walcowe i Motorowe
  • Warsztaty Mechaniczne
  • Stolarnia Motorowa

Po wojnie produkcję podjęła cukrownia, cegielnia, marmoladzirnia, olejarnia, fabryki wody sodowej, fabryka cukierków, mleczarnia, serownia i fabryka wódek. Z czasem Przeworsk stał się znaczącym ośrodkiem przemysłowym w regionie. Powstały liczne zakłady pracy:

  • Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska
  • Spółdzielnia Inwalidów „Zgoda” (1950)
  • Powiatowa Spółdzielnia Pracy Usług Wielobranżowych (1951)
  • Zakład Dziewiarski – Filia „Jarlan” (1955)
  • Powiatowy Ośrodek Maszynowy (1957)
  • Przedsiębiorstwo Naprawy Taboru Leśnego (1966)
  • Wydział Filialny Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego „PZL-Rzeszów” (1969)
  • Zakłady Przemysłu Odzieżowego „Vistula” (1974)
Sytuacja obecna

W strukturze przestrzennej przemysłu województwa miasto jest jednym z ośrodków tzw. układu przykarpackiego. Na terenie Przeworska znajduje się rejon inwestycyjny Podstrefy Nowa Dęba Tarnobrzeskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej.

Według danych z 2008 r. w mieście działało 1468 podmiotów gospodarczych, w tym 1405 podmiotów należących do sektoru prywatnego W 2011 r. działalność prowadziło 23 spółki handlowe z udziałem kapitału zagranicznego. W mieście w 2007 r. najwięcej prywatnych przedsiębiorstw, tzn. 455 związanych było z motoryzacją (PKD sekcja G). Druga pod względem wielkości grupa związana z opieką zdrowotną i pomocą społeczną liczyła 161 przedsiębiorstw (PKD sekcja Q). W czerwcu 2013 w Powiatowym Urzędzie Pracy było zarejestrowanych 1290 bezrobotnych mieszkańców Przeworska.

Zgodnie ze strategią rozwoju miasta głównymi pracodawcami są: „O.K.” Owocowe Koncentraty (przetwórstwo owoców), Zakłady Gumowe „Geyer & Hosaja” Sp. z o.o. (produkcja opon), B&P Engineering (wytwórca linii technologicznych do produkcji zagęszczonych soków owocowych), „Megastyl” i „Szewpol Plus” (producent okien i drzwi), „TRAX-BRW Sp.z o.o.” (przemył meblarski), „Kruszgeo” S.A. (producent kruszywa).

Transport

W środkowym paśmie aktywności społeczno-gospodarczej województwa miasto stanowi węzeł komunikacyjny o znaczeniu regionalnym. Krzyżują się tu ważne szlaki drogowe, w mieście znajduje się również węzeł kolejowy. Najbliższy port lotniczy znajduje się w oddalonej o 40 km Jasionce pod Rzeszowem.

Transport drogowy

Miasto przecina droga międzynarodowa E-40 (Calais – Lwów) wraz z drogą krajową nr 4 (Jędrzychowice – Korczowa) wzdłuż ulic: Łańcucka, Krakowska, Jagiellońska i Lwowska. Długość dróg krajowych na terenie miasta wynosi 4,731 km. 12 km na północ od miasta droga krajowa nr 77 krzyżuje się z drogą wojewódzką nr 835. Ulice: Gorczyńska, Tysiąclecia, Słowackiego i Węgierska leżą w ciągu drogi wojewódzkiej nr 835 (Lublin – Grabownica Starzeńska). Wzdłuż 25 ulic przebiegają drogi powiatowe o łącznej długości 17,632 km. Drogi gminne na terenie Przeworska mają łączną długość 31,352 km, w tym 22,9 km stanowią drogi utwardzone.

W Przeworsku znajduje się dworzec autobusowy oraz 15 przystanków: „Burdasz”, „CPN”, „D.K”, „Dom Kultury”, „Gorlicz.”, „PST.”, „Skrzyżowanie”, „Szpital”, „ul. Jagielońska MOK”, „ul. Gorliczyńska”, „ul. Gorliczyńska, PST”, „ul. Krakowska”, „ul. Studziańska”, „ul. Misiągiewicza”, „ul. Węgierska”. Miasto posiada połączenia autobusowe z Rzeszowem, Przemyślem, Krakowem, Warszawą, Katowicami, Łodzią, Poznaniem, Wrocławiem, Jelenią Górą i Zakopanem. Autobusy kursują również do okolicznych miejscowości.

Transport kolejowy

Stacja kolejowa Przeworsk Główny wraz z węzłem stanowi ważny punkt na kolejowej mapie Polski. Początki kolei w Przeworsku wiążą się z doprowadzeniem do miasta w 1859 r. Kolei galicyjskiej im. Karola Ludwika. W latach 1898-1902 powstała linia Przeworsk-Rozwadów. Dwa lata później wybudowano linię wąskotorową Przeworsk-Dynów. Planowane w II Rzeczypospolitej inwestycje: budowa magistrali Warszawa – Przeworsk – Budapeszt i rozbudowa kolei wąskotorowej nie zostały zrealizowane. Po wojnie, wraz z elektryfikacją linii, przeworski węzeł kolejowy nabrał istotnego znaczenia – miasto stało się centrum tranzytu towarów i surowców. Obecnie z Przeworska kursują pociągi do wielu ośrodków miejskich regionu i Polski.

Stacja węzłowa łączy linie kolejowe:

  • Linia kolejowa 91 Kraków – Przeworsk – Medyka
  • Linia kolejowa 68 Lublin – Kraśnik – Stalowa Wola Rozwadów – Stalowa Wola Południe – Przeworsk
  • Linia kolejowa Przeworsk – 91 Munina – 101 – Hrebenne 69 – Bełżec

Na terenie miasta leżą również:

  • Linia kolejowa 612 Przeworsk – Przeworsk Gorliczyna
  • Linia kolejowa 988 Przeworsk R66 – Przeworsk Towarowy R112

W mieście rozpoczyna swą trasę Przeworska Kolej Dojazdowa kursująca do Dynowa. Wybudowana w 1904 r. celem dostarczania surowca do przeworskiej cukrowni oraz dowozu do miasta drewna z terenu pogórza. Na 46-kilometrowej trasie znajduje się tunel – jedyny taki obiekt na kolejach wąskotorowych w Polsce.

Planowane inwestycje transportowe

Planowana jest budowa ciągów komunikacyjnych:

  • Obwodnica miasta w ciągu drogi krajowej nr 4, która przebiegać będzie południową stroną miasta o długości 6,7 km
  • W północnej części miasta budowana jest autostrada A4. Powstaje również węzeł Przeworsk – Gorliczyna ze zjazdem na drogę wojewódzką nr 835, a następnie na drogę krajową nr 4 oraz węzłem obwodnicy miasta.
Zabytki

Zespół zabytków miasta Przeworska (XIV-XIX) figuruje w Rejestrze Zabytków (nr rej.: A-712 z 6.12.1972)

Kościoły i obiekty sakralne
  • Zespół gotyckiego obronnego klasztoru Bożogrobców:
    • Bazylika kolegiacka Ducha Świętego – jeden z najcenniejszych obiektów gotyckich w Polsce, wzniesiona w latach 1430-1473, z fundacji Rafała Tarnowskiego, w 1640 r. kościół i klasztor otoczono murami, w 1785 r. pokryto wieżę blachą miedzianą, w 1845 r. obniżono dach. Do elementów wyposażenia należą: spiżowa chrzcielnica gotycka (1400), gotyckie epitafium Rafała Tarnowskiego (1491 r., ołtarz główny w stylu baroku toskańskiego (1693), barokowa ambona (1713), barokowe stalle (1751).
    • Kaplica Bożego Grobu – wzniesiona w latach 1692-1712, znajduje się w niej wierna replika Grobu Bożego z Jerozolimy, unikat w skali kraju od 2012 r. Sanktuarium Grobu Bożego. W 2007 r. obiekt zajął 5. miejsce w plebiscycie gazety "Nowiny" na 7 cudów Podkarpacia.
    • Klasztor (obecnie plebania) – siedziba przełożonych prowincji ruskiej Zakonu Bożogrobców, ostatnia męski klasztor Bożogrobców w Europie (tutaj w 1846 r. zmarł ostatni bożogrobca o. Kasper Mizerski).
  • Zespół gotyckiego obronnego klasztoru Bernardynów:
    • Kościół Świętej Barbary – obiekt gotycki, fundowany przez Rafała Tarnowskiego w 1461 r., przekazany bernardynom w 1465 r., w 1489 r. konsekrowany, w 1512 r. kościół otoczono murem obronnym, w 1619-1621 wzniesiono manierystyczny szczyt nad prezbiterium, w 1631 r. kościół zyskał wystrój barokowy. Elementy wnętrza to: barokowy ołtarz główny, osiem iluzjonistycznych rokokowych ołtarzy bocznych w formie fresków, ambona (1600), stalle (1646), obrazy Lekszyckiego z XVII w. Kościół jest ośrodkiem kultu Matki Bożej Pocieszenia, Świętego Antoniego i Świętego Klemensa.
    • Kaplica Świętego Antoniego – wybudowana w 1757 r. jako Kaplica Pana Jezusa Biczowanego, w latach 1894-1962 znajdował się w niej Cudowny Obraz Matki Bożej Pocieszenia Przeworskiej, a od 1962 r. Cudowny Obraz Świętego Antoniego autorstwa Lekszyckiego.
    • Klasztor – obiekt gotycki, wzniesiony w 4. ćw. XV w., w 1664 r. założono tu studium teologii moralnej oraz języka łacińskiego dla młodzieży zakonnej, w latach 1822-1869 znajdował się tam dom poprawczy dla duchownych wszystkich diecezji galicyjskich, zaś w latach 1951-1969 mieścił się tu nowicjat.
  • Zespół barokowego klasztoru ss. Szarytek:
    • Kościół Matki Bożej Śnieżnej – obiekt wzniesiony w latach 1768-1780 (fundacja Antoniego i Zofii Lubomirskich) na miejscu dawnego szpitala Świętego Ducha. We wnętrzu znajdują się trzy barokowe ołtarze, w głównym umieszczono Cudowny Obraz Matki Bożej Śnieżnej pochodzący z nieistniejącego kościoła pod tym wezwaniem.
    • Klasztor – pochodzi z 2. poł. XVIII w., mieścił szpital i słynną szkołę dla dziewcząt, obecnie siostry prowadzą Dom Opieki i przedszkole.
    • Spichrz – z 1869 r.
  • Kopiec Tatarski w Przeworsku – usypany na pamiątkę odparcia przez mieszczan najazdu tatarskiego w 1624 r., znajduje się przy dawnym trakcie ruskim, na kopcu usytuowana jest XVII-wieczna kapliczka w formie murowanej kolumny.
Pałace, dwory i wille
  • Zespół Pałacowo-Parkowy w Przeworsku – obiekt powstał z inicjatywy księcia Henryka Lubomirskiego na miejscu wcześniejszego zamku, prace przy pałacu prowadzili Piotr Aigner oraz Fryderyk Baumann, budowę zakończono w 1807 r.; w pałacu znajdowały się liczne dzieła sztuki (obrazy, książki, numizmaty) zagrabione przez Niemców i Rosjan. Oprócz pałacu w parku urządzonym w stylu angielskim znajdują się oranżeria, stajnie cugowe, oficyny, dom ogrodnika i koniuszego.
  • Dwór Habichta – obiekt wybudowany w 1922 r. dla Ernesta Habichta, pełnomocnika Ordynacji Lubomirskich, znajduje się przy ul. Skłodowskiej-Curie, na tzw. Podzamczu.
  • Dwór Skaliszów – obiekt położony na Błoniu Browarnym, wzniesiony w 1929 r. według projektu burmistrza Walentego Rybackiego.
  • Willa Zajączkowskich – obiekt z 1912 r. z charakterystyczną drewnianą werandą i loggią, ul. Krakowska.
  • Willa Ordynacka – ul. Niepodległości, siedziba Prokuratury.
  • Willa – budynek z pocz. XX w., ul. Lubomirskich 12
  • Zabudowa ulicy Lubomirskich – zespół budynków willowych zamieszkiwanych przez pracowników przeworskiej cukrowni.
Obiekty użyteczności publicznej
  • Ratusz – wzniesiony w pierwszej połowie XV w., przez wieki siedziba magistratu, wagi miejskiej oraz sądu wójtowsko-ławniczego, przebudowany w 1909 r. – wzniesiono wówczas obecną wieżę z loggią i nadano konstrukcji dachowej formę mansardową. Na wieży znajduje się zegar oraz symbol sądów miejskich i stosowania kary śmierci, czyli ręka z mieczem („ius gladi”), a nad nim herb miasta – Leliwa. Na wieży ratusza znajduje się platforma widokowa udostępniona dla zwiedzających.
  • Zespół dworca kolei wąskotorowej Przeworsk Główny – obiekty związane z eksploatacją wąskotorowej linii kolejowej Przeworsk-Dynów
  • Gmach Szkoły Muzycznej (1912)
  • Budynek dawnej Szkoły Męskiej (1904)
  • Budynek dawnego Urzędu Podatkowego i Kasy Zaliczkowej (1900)
  • Budynek Starej Poczty i Starostwa (1905)
  • Gmach Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”
  • Oberża – XVII w., ul. Krakowska
  • Stary Cmentarz – założony w 1866 r., na jego terenie znajdują się liczne, zabytkowe nagrobki, miejsce spoczynku wielu wybitnych przeworszczan, powstańców listopadowych i styczniowych
  • Więzienie pańszczyźniane – XVIII-wieczny budynek użytkowany jako więzienie dla okolicznych chłopów, następnie użytkowany przez Ordynację Przeworską
Architektura obronna
  • Mury obronne – Przeworsk będąc w średniowieczu strategicznie położonym miastem posiadał od 1512 r. rozbudowywany system murów obronnych, w ich obrębie zlokalizowanych było 5 baszt i 3 bramy, obecnie zachowały się fragmenty murów przy Klasztorze oo. Bernardynów i Bazylice Ducha Świętego oraz przy ulicach: Tkackiej, Kazimierzowskiej, Kilińskiego.
Kamienice i domy mieszczańskie
  • Jedyny w Polsce żywy skansen – zajazd Pastewnik – łączy w sobie funkcje muzealną z gastronomiczno-hotelarską, powstał dla skutecznego ratowania drewnianego budownictwa Ziemi Przeworskiej, wśród umieszczonych tam obiektów na uwagę zasługuje m.in. XVII-wieczny dwór z Krzeczowic, Dom Maślarza oraz Kuźnia.
  • Drewniane domy przymurowe przy ul. Kilińskiego – zespół unikalnych domów tkaczy, których tylną ścianę stanowi mur miejski, porównywane do Złotej Uliczki w Pradze.
  • Dom Ćwierzów – drewniany budynek z 1794 r., ul. Bernardyńska 3.
  • Dom Fuhrmanów – drewniano-murowany budynek z 1731 r., ul. Bernardyńska 5.
  • Kamienica miejska nr 2 – neobarokowy budynek, ul. Piłsudskiego
  • Kamienica Anaszkiewiczów – 1798 r., ul. Rynek 13
  • Kamienica Dąbrowieckiego – eklektyczny narożny budynek z 1914 r., ul. Piłsudskiego 7
  • Kamienica Mirkiewiczów – k. XVIII w., ul. Rynek 3
  • Kamienica Pieniążków – secesyjna kamienica przeworskiego adwokata z 1928 r., obecnie mieści Muzeum Społeczne PTTK, ul. Marii Konopnickiej
  • Kamienica Pretoriusa – neobarokowy budynek z 1910 r., ul. Piłsudskiego 4
  • Apteka Pod Duchem Świętym – ul. Rynek 6
Historyczne nieistniejące obiekty
  • Cukrownia w Przeworsku – fabryka wzniesiona w 1895 r. jako pierwsza w Galicji, z czasem stała się jednym z największych tego typu zakładów w kraju
  • Kościół Świętej Katarzyny – najstarszy przeworski kościół, wzniesiony przed 1375 r. na Małym Rynku
  • Kościół Matki Bożej Śnieżnej na Przedmieściu Łańcuckim – drewniana świątynia z XVI w., ul. Ogrodowa
  • Organistówka – eklektyczny budynek z XVIII w., ul. Kościelna
  • Synagoga – barokowa bożnica z bogatym wyposażeniem, zniszczona przez hitlerowców w 1939 r.
  • Stary Sąd – renesansowy obiekt, zniszczony podczas okupacji, ul. Piłsudskiego
Miejsca pamięci
  • Krzyż Powstańczy (ul. Tysiąclecia)
  • Pomnik Chrystusa Króla (plac Bazyliki)
  • Pomnik Króla Władysława Jagiełły (Rynek)
  • Pomnik 200-lecia Konstytucji 3 Maja
  • Pomnik Adama Mickiewicza (pl. Mickiewicza)
  • Pomnik Milenijny (pl. Jana Pawła II)
  • Pomnik Pamięci Żydów (ul. 11 Listopada)
  • Pomnik Smoleński w Przeworsku (okolice ul. Wierzbowej)
  • Tablica gen. Jana Władysława Chmurowicza (elewacja budynku Biblioteki Miejskiej)
  • Tablice Dyrektorów Gimnazjum i Liceum: Jana Ćwierza, Stanisława Zabielskiego i Kazimierza Karpa (Liceum Ogólnokształcące)
  • Tablica 100-lecia chóru „Echo” (kruchta Bazyliki)
  • Tablica Harcerzy (elewacja budynku Biblioteki Miejskiej)
  • Tablica Doktora Henryka Jankowskiego (elewacja Szpitala Rejonowego)
  • Tablica Marii Konopnickiej (elewacja budynku PTTK)
  • Tablica 1000-lecia Państwa Polskiego (Park)
  • Tablica Józefa Piłsudskiego (elewacja Ratusza)
  • Tablica Księdza Jerzego Popiełuszki (kruchta Bazyliki)
  • Tablica Tadeusza Ruta (Hala sportowa)
  • Tablica króla Jana III Sobieskiego (elewacja Pałacu)
  • Tablica Dyrektora Lesława Ścisłowicza (Zespół Szkół Zawodowych)
  • Tablica Wincentego Witosa (elewacja Urzędu Miasta)
Turystyka

Ze względu na liczne zabytki i walory historyczne Przeworsk stanowi obiekt zainteresowania turystyki kulturowej i krajoznawczej. Ponadto miasto stanowi cel pielgrzymów przybywających do Sanktuarium Grobu Bożego.

W 2013 r. udostępniono do zwiedzania platformę widokową na wieży przeworskiego ratusza.

W ratuszu znajduje się również Euroregionalne Centrum Informacji Turystycznej.

Przez Przeworsk przebiegają:

  • Via Regia – odcinek Drogi Świętego Jakuba – szlaku pielgrzymkowego do grobu św. Jakuba w Santiago de Compostela w Hiszpanii
  • Turystyczny Szlak Gniazd Rodowych Lubomirskich – szlak łączący miejscowości, w których istnieją po dziś dzień rezydencje lub znaczące obiekty ufundowane przez Lubomirskich
  • Szlak Frontu Wschodniego I wojny światowej
  • Szlak Architektury Drewnianej (Trasa łącznikowa Przeworsk – Lubaczów)
  • Trasa rowerowa: Przeworsk – Studzian – Nowosielce – Białoboki – Ostrów – Mikulice – Krzeczowice – Urzejowice – Przeworsk

W Przeworsku znajduje się 5 turystycznych obiektów noclegowych. Według danych z 2012 r. udostępniały one 268 miejsc noclegowych. Skorzystało z nich wówczas 7774 osoby, w tym 1759 turystów zagranicznych. W obiektach hotelowych wynajęto 4840 pokoi, w tym 1522 turystom zagranicznym. Ogółem udzielono 15705 noclegów, w tym 2843 turystom zagranicznym. Turyści zagraniczni pochodzili najczęściej z Ukrainy, Niemiec, Holandii i Słowacji.

Administracja

Mieszkańcy Przeworska wybierają 15 radnych do rady miejskiej. Miasto jest podzielone na 15 okręgów – w każdym po 1 mandacie. Organem wykonawczym władz jest burmistrz. Od 2010 r. tę funkcję sprawuje Maria Dubrawska-Lichtarska, wybrana w wyborach samorządowych w 2010 r. (zarazem jest to pierwsza kobieta na stanowisku włodarza miasta Przeworska). Siedzibą władz jest budynek przy ul. Jagiellońskiej, w którym mieści się także większość urzędów.

Miasto Przeworsk podzielone jest na 11 jednostek pomocniczych, zwanych osiedlami. W każdym z nich ogólne zebranie mieszkańców wybiera Przewodniczącego Rady Osiedla i Przewodniczącego Zarządu Osiedla.

W Przeworsku znajdują się biura poselskie Jana Burego (PSL) i Mieczysława Golby (Solidarna Polska) oraz biuro senatorskie Andrzeja Matusiewicza (PiS).

Mieszkańcy Przeworska wybierają parlamentarzystów z okręgu wyborczego nr 22, senatora z okręgu nr 58, a posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu nr 9. Mieszkańcy wybierają radnych do sejmiku województwa z okręgu 4.

Włodarze miasta

W 1862 r. decyzją władz austriackich Przeworsk przestał być miastem prywatnym. Odtąd nazwa brzmiała Królewskie Wolne Miasto Przeworsk. Wprowadzono urząd burmistrza, który do II wojny światowej sprawowało 9 osób. Dwóch kolejnych zarządców miasta zostało nadanych przez okupanta. W 1950 r. zniesiono urząd burmistrza – lista zawiera Przewodniczących Miejskiej Rady Narodowej. Po reformie administracyjnej wprowadzono urząd Naczelnika Miasta. Od 1990 r. zarządcą Przeworska jest ponownie burmistrz.

  • Feliks Świtalski (1861–1880)
  • Andrzej Iszczak (1865)
  • Jan Koncowicz (1880–1883)
  • Marcin Lisiewicz (1883–1886)
  • Jan Wodecki (1887–1896)
  • Władysław Świtalski (1898–1918)
  • Kazimierz Zawilski (1918–1921)
  • Walenty Rybacki (1921–1934)
  • Marcin Głąb (1934–1939)
  • Bernhard Bonk (1939–1940)
  • Teodor Gralik (1940–1944)
  • Stanisław Michalik (1944–1947)
  • Tadeusz Romaniszyn (1948–1950)
  • Władysław Szkoda (1951–1952)
  • Franciszek Wyszyński (1952–1954)
  • Józef Pawłowski (1955–1958)
  • Bolesław Czajkowski (1958–1961)
  • Jan Skalski (1961–1965)
  • Tadeusz Szozda (1965–1969)
  • Antoni Piela (1969–1973) (1980)
  • Władysław Dziedzic (1973–1977)
  • Henryk Fil (1978–1982)
  • Władysław Dziedzic (1982–1986, 1986–1990)
  • Kazimierz Borcz (1990–1994, 1994–1998)
  • Janusz Magoń (1998–2002, 2002–2006, 2006–2010)
  • Maria Dubrawska-Lichtarska (2010-2014)
  • Leszek Kisiel (od 2010)
Kultura

Miasto ma kilka instytucji kulturalnych. Miejski Ośrodek Kultury, który organizuje działalność kulturalną w mieście, a także prowadzi koła i zespoły zainteresowań. Organizuje Przeworski Przegląd Amatorskiej Sztuki Filmowej, Przeworską Jesień Artystyczną Młodych i Przegląd Plastyki Przeworskiej. Przy MOK-u działa Przeworska Kapela Podwórkowa „Beka” oraz Orkiestra Dęta. W ośrodku znajduje się również galeria. MOK stanowi siedzibę Kina „Warszawa” w Przeworsku.

W Zespole Pałacowo-Parkowym ma siedzibę Muzeum w Przeworsku. W klasycystycznym Pałacu Lubomirskich mieszczą się ekspozycje przedstawiające zbiory archeologiczne, historię miasta i regionu oraz XIX-wieczne wnętrza pałacowe. W stajniach cugowych ma siedzibę Muzeum Pożarnictwa, ukazujące historię straży pożarnych w Małopolsce od poł. XIX w. W powozowni zaś znajduje się dział powozów z ekspozycją karet, powozów i pojazdów regionalnych. W oficynie „białej” mieści się galeria „Magnez” organizująca ekspozycje czasowe.

Od 2009 r. działa w Przeworsku Muzeum Społeczne PTTK. Ekspozycja „Przeworsk: Dzieje i Ludzie” zajmuje 1. piętro Kamienicy Pieniążków przy ul. Konopnickiej. W mieście również znajduje się jedyny w Polsce żywy skansen Pastewnik. Ratując drewniane budownictwo z terenu miasta i okolicy przystosowano przeniesione obiekty do celów hotelarskich i gastronomicznych.

W mieście czynna jest również Miejska Biblioteka Publiczna im. Juliana Przybosia, której księgozbiór zawiera ok. 76 000 woluminów. W placówce znajduje się wypożyczalnia, czytelnia, dział dziecięcy i dział audiowizualny, publiczny punkt dostępu do internetu. Biblioteka udostępnia także komputerowy katalog książek na swojej stronie internetowej. Placówka należy do Systemu Bibliografii Regionalnej Województwa Podkarpackiego. Przy bibliotece od 2009 r. działa Przeworski Uniwersytet Trzeciego Wieku.

Przy ul. Jagiellońskiej mieści się filia Pedagogicznej Biblioteki Wojewódzkiej im. Józefa Gwalberta Pawlikowskiego w Przemyślu, która ma bogaty księgozbiór literatury psychologiczno-pedagogicznej, literatury naukowej z innych dziedzin wiedzy oraz literatury pięknej liczący 46 000 pozycji, a także zbiór czasopism i zbiory specjalne.

W mieście działa również Oddział Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego, Towarzystwo Miłośników Przeworska i Regionu oraz Koło Polskiego Związku Filatelistów. Znajduje się tu również prywatna galeria łowiecka miejscowego twórcy Jerzego Mańkuta. Przy Bazylice Ducha Świętego działa Chór Męski „Echo” założony w 1898 r. Działa również Malchus, powstały w 2004 r. zespół, grający chrześcijańską muzykę metalową.

Na początku czerwca organizowane są Dni Przeworska, na których odbywają się koncerty, spektakle i inne wydarzenia sportowo-kulturalne. Odbywa się tu również Przeworsk Blues Festiwal i Ogólnopolskie Spotkanie Kapel Podwórkowych.

Oświata Historia oświaty

Pierwsza wzmianka o szkole parafialnej w Przeworsku pochodzi z 1419 r. W latach 1400-1642 77 przeworszczan studiowało na Uniwersytecie Jagiellońskim. Stąd pochodzili: Jakub Witeliusz – rektor uniwersytetu w latach 1643-1645 i 1646-1848, Herman z Przeworska – lekarz Władysława Jagiełły. W miejscowej szkole uczył Jan Przeworszczyk – autor słynnego kancjonału. Szkoła parafialna prowadzona przez Bożogrobców mieściła się w budynkach klasztornych i istniała w niezmienionej formie do końca XVIII w..

Pod koniec XVII w. przy klasztorze Bernardynów powstaje studium teologiczno-filozoficzne (artium). W XVIII w. założona została prywatna szkoła żydowska. W 1780 r. szkołę parafialną przemianowano na trywialną, podlegającą władzy austriackiej. W 1784 r. przy klasztorze Szarytek utworzono szkołę dla dziewcząt. W 1866 r. podniesiono szkołę trywialną do rangi 4-klasowej tzw. Szkoły Głównej, co spowodowało wzrost liczby uczącej się młodzieży. Starania o utworzenie w mieście seminarium żeńskiego (1899) nie zostały uwieńczone sukcesem.

W 1904 r. wzniesiono nowy budynek Miejskiej Szkoły Męskiej, zaś w 1929 r. szkoły żeńskiej. Gimnazjum i Liceum założone zostało w 1911 r. W czasie okupacji prężnie działało tajne nauczanie obejmujące wszystkie szczeble. Po II wojnie światowej powstało Technikum Elektryczne (1963) i liczne szkoły przyzakładowe. Wniesiono również budynek obecnej Szkoły Podstawowej nr 1. XXI w. przyniósł utworzenie w mieście Nauczycielskiego Kolegium Języków Obcych i Wyższej Szkoły Społeczno-Gospodarczej.

Aktualny stan

Obecnie Przeworsk to lokalny ośrodek oświaty. Znajduje się tu 3 szkoły podstawowe, 1 gimnazjum, 2 zespoły szkół średnich, 2 uczelnie wyższe. Według danych z 2011 r. do szkół podstawowych uczęszczało 1103 uczniów, w tym 184 absolwentów. Liczba uczniów gimnazjum wynosiła 492, spośród nich 182 absolwentów. W liceach naukę pobierało 576 uczniów, ukończyło zaś 211 osób w technikach zaś odpowiednio 561 uczących się i 122 absolwentów.

Szkoły wyższe:

  • Wyższa Szkoła Społeczno-Gospodarcza
  • Nauczycielskie Kolegium Języków Obcych

Szkoły ponadgimnazjalne:

  • Zespół Szkół Zawodowych im. Jana III Sobieskiego
  • Zespół Szkół Ogólnokształcących i Zawodowych im. Króla Władysława Jagiełły

Gimnazja:

  • Gimnazjum nr 1 im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego

Szkoły podstawowe:

  • Szkoła Podstawowa nr 1 im. Jana Pawła II
  • Szkoła Podstawowa nr 2 im. Hugona Kołłątaja
  • Szkoła Podstawowa nr 3 im. Józefa Piłsudskiego

Przedszkola:

  • Przedszkole Miejskie nr 2
  • Przedszkole Miejskie nr 3
  • Przedszkole Miejskie nr 4
  • Przedszkole Sióstr Miłosierdzia im. św. Wincentego a Paulo

Szkoły artystyczne:

  • Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia im. Mieczysława Karłowicza
Media

Pierwszą regularnie ukazującą się gazetą w dziejach miasta był Goniec Przeworski ukazujący się w latach 90. XX wieku. Urząd Miasta wydaje „Wiadomości Samorządowe Przeworska”. Pismo przedstawia działalność Urzędu, przeworskich szkół i innych jednostek organizacyjnych miasta. Gazeta Powiat Przeworski wydawana przez Starostwo Powiatowe przedstawia bieżące informacje z życia powiatu i jednostek mu podległych.

Przeworsk opisywany jest również w regionalnych gazetach: Nowinach i Życiu Podkarpackim.

W Przeworsku ukazują się pisma dotyczące życia przeworskich parafii gazeta „Przy Bazylice” wydawana jest przez Parafię pw. Ducha Świętego w Przeworsku, zaś gazeta „Z Chrystusem Królem” wydawana jest przez Parafię pw. Chrystusa Króla.

Na terenie miasta działają również internetowe portale informacyjne: TVPrzeworsk.com.pl i mojprzeworsk.pl informujące o wydarzeniach mających miejsce na terenie miasta, gminy i powiatu przeworskiego.

Opieka zdrowotna Historia

Około 1460 r. Rafał z Tarnowa ufundował przy kościele farnym szpital Świętego Ducha, a następnie uposażył go roczną rentą. Istniał również drugi, mniejszy szpital zlokalizowany na Przedmieściu Jarosławskim. Większy szpital, przeznaczony na 20 chorych, utrzymywał się z dotacji i zapisów, prowadził własne gospodarstwo rolne. Szpital ten został z czasem zlikwidowany, wskutek konfliktu proboszcza z właścicielem. Sprowadzone przez Antoniego Lubomirskiego siostry Szarytki założyły własny szpital, w miejscu dawnego szpitala św. Ducha. W 1863 r. książę Jerzy Henryk Lubomirski założył w parku szpitalik dla rannych powstańców styczniowych, podobny lazaret powstał w mieście w związku z działaniami militarnymi podczas I wojny światowej. W lipcu 1944 r. powstał na terenie szkoły żeńskiej szpitalik Polskiego Czerwonego Krzyża. Z czasem dr Henryk Jankowski przystąpił do organizowania szpitala w opuszczonych zabudowaniach ordynackich. Powstałe oddział chirurgiczny, zewnętrzny, zakaźny, dziecięcy, położniczo-ginekologiczny zlokalizowane były w kilku budynkach na terenie całego miasta. W 1949 r. powołano do życia pogotowie ratunkowe w Przeworsku. Nowy budynek szpitala, użytkowany do chwili obecnej ukończono w 1983 r.

Sytuacja obecna

Największą placówką opieki zdrowotnej w Przeworsku jest Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej im. Doktora Henryka Jankowskiego. Mieszczący się przy ul. Szpitalnej zespół szpitalny posiada 12 oddziałów: Chorób Wewnętrznych (43 łóżka), Kardiologiczny (33 łóżka), Geriatryczny (30 łóżek), Położniczo-Ginekologiczny (16 łóżek), Noworodkowy (19 łóżek), Urazowo-Ortopedyczny (25 łóżek), Urologiczny (20 łóżek), Chirurgii Ogólnej (30 łóżek), Neurologiczny i Udarowy (34 łóżka), Pediatryczny (28 łóżek), Anestezjologii i Intensywnej Terapii (5 łóżek), Izba Przyjęć. W szpitalu znajduje się również: Dział Diagnostyki Laboratoryjnej, Dział Diagnostyki Obrazowej oraz pracownie: Endoskopii (Gastrofiberoskopii i Kolonoskopii), EEG, Elektrokardiografii, ECHO, Prób Wysiłkowych. Na terenie placówki działa też Pracownia Tomografii Komputerowej i Pracownia Rezonansu Magnetycznego.

W Przeworsku znajduje się 10 aptek i punktów aptecznych, w których zatrudnionych jest 17 magistrów farmacji. W 2011 roku działało tu 14 niepublicznych zakładów opieki zdrowotnej (m.in. NZOZ „San-Med” oraz NZOZ „A-W-MED”) oraz 2 publiczne, które podlegały samorządowi terytorialnemu. Praktyki lekarskie w Przeworsku prowadziło 6 lekarzy.

Religia Kościół rzymskokatolicki

W Przeworsku mają swoją siedzibę dwa rzymskokatolickie dekanaty należące do archidiecezji przemyskiej:

Dekanat Przeworsk I
  • Parafia pw. Ducha Świętego
    • Bazylika Mniejsza pw. Ducha Świętego (Kolegiata)
    • Kościół SS. Szarytek pw. Matki Bożej Śnieżnej,
    • Kaplica pw. Matki Bożej Bolesnej w Szpitalu Rejonowym,
  • Parafia pw. Świętego Józefa Sebastiana Pelczara
    • Kościół pw. Świętego Józefa Sebastiana Pelczara
Dekanat Przeworsk II
  • Parafia pw. Chrystusa Króla
    • Kościół pw. Chrystusa Króla (w budowie)
    • Kaplica pw. Chrystusa Króla
    • Kaplica cmentarna na „Nowym Cmentarzu”
  • Parafia pw. Świętej Barbary
    • Kościół OO. Bernardynów pw. Świętej Barbary
Chrześcijański Zbór Świadków Jehowy
  • Sala Królestwa.
Sport

Początki przeworskiego sportu wiążą się z powstałym w 1893 r. Towarzystwem Gimnastycznym „Sokół” w Przeworsku. Celem organizacji było m.in. podnoszenie sprawności fizycznej młodzieży i popularyzacja sportów letnich i zimowych. Od 1920 r. organizowano piesze wycieczki w okolice Przeworska, istniała sekcja gimnastyczna, trenowano również szermierkę, strzelectwo i łyżwiarstwo, a przeworscy sokolnicy brali udział w zawodach Towarzystw Sokolich.

Podczas I wojny światowej sport w mieście zaczęła propagować młodzież przebywająca w armii austriackiej. Rozgrywano mecze piłki nożnej, uprawiano lekkoatletykę, zapasy i boks. W 1922 r. powstało Akademicko-Studenckie Koło Sportowe „Lot” w Przeworsku. W 1945 r. pracownicy przeworskiej cukrowni założyli Klub Sportowy „Cukrownia”. W tym też roku z inicjatywy repatriantów ze Lwowa powstał Kolejowy Klub Sportowy „Czarni”. W 1947 r. przy Powiatowym Urzędzie Bezpieczeństwa założono Klub Sportowy „Gwardia”, w 1950 r. przemianowany na KS „Walter” istniał do 1953 r. Działalność wszystkich tych klubów obejmowała wiele dyscyplin, skupiając się przede wszystkim na piłce możnej. Równocześnie powstawały w mieście liczne Ludowe Zespoły Sportowe. 19 lipca 1947 r. miało miejsce poświęcenie stadionu sportowego na Podzamczu. Od 1960 r. dawny KS „Cukrownia” nosi nazwę „Orzeł” Przeworsk.

Od 1987 r. przy Zakładzie Przemysłu Odzieżowego „Vistula” istniała drużyna piłki nożnej kobiet, biorąca udział w rozgrywkach II ligi.

Obecnie działalność sportową w Przeworsku koordynuje Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji. W ramach MKS Orzeł funkcjonują 3 sekcje, w tym najliczniejsza – piłki nożnej. Od 2012 r. klub występuje w III lidze (lubelsko-podkarpackiej). Z klubem związana jest Szkółka Piłkarska „Orzełek” Przeworsk. W II lidze mężczyzn występuje Stowarzyszenie Piłki Ręcznej „Orzeł” Przeworsk. W koszykówce miasto reprezentuje klub MOSiR Przeworsk. W mieście odbywają się rozgrywki Przeworskiej Ligi Halowej Maaw Sport. Liczne sukcesy odnoszą zawodnicy Przeworskiego Klubu Karate Kyokushinkai. W mieście działa Klub Szachowy „Gambit” Przeworsk. W ramach Akademii Szachów prowadzone są zajęcia Szkółki Szachowej. W mieście działają też Uczniowskie Kluby Sportowe zlokalizowane w szkołach.

W Przeworsku znajduje się kilka obiektów sportowo-rekreacyjnych: stadion sportowy (ul. Budowlanych), boisko ze sztuczną murawą (ul. Piłsudskiego), hala sportowa im. Tadeusza Ruta i boisko tartanowe (ul. Misiągiewicza), basen miejski (ul. Krakowska) oraz kryta pływalnia (ul. Konopnickiej). 7 czerwca 2013 r. otwarto przy ul. Misiągiewicza kompleks obiektów sportowych Orlik.

Współpraca międzynarodowa

Miasta i gminy partnerskie:

  • Beregowo
  • Humenne
  • Mielnik
  • Moravsky Krumlov
Odniesienia w kulturze
  • Główny bohater filmu „Miasto z morza” Krzysztof Grabień pochodzi spod Przeworska. Również w książce Stanisławy Fleszarowej-Muskat „Tak trzymać”, na podstawie której powstał film wspomniane jest kilkukrotnie miasto Przeworsk.
  • Strajki chłopskie w okolicach Przeworska opisane zostały w książce Marii Jarochowskiej „Buraczane liście”.
  • Mieszczaństwo i ziemiaństwo Przeworska i okolic przedstawił w swej powieści „Łodzie bez steru” Jerzy Turnau.
Osoby zasłużone dla Przeworska

Biogramy osób, które mieszkały w Przeworsku i jednocześnie aktywnie działały na rzecz miasta, bądź w swojej twórczości w wyraźny sposób poruszały tematy związane z Przeworskiem.

Honorowi obywatele Ordynaci przeworscy
  • Henryk Lubomirski, założyciel Ordynacji Przeworskiem, pierwszy ordynat
  • Jerzy Henryk Lubomirski, drugi ordynat przeworski
  • Andrzej Lubomirski, trzeci ordynat przeworski, poseł, działacz społeczny
Związani z miastem
  • Adam Ablewicz – ksiądz proboszcz parafii pw. Ducha Świętego w Przeworsku (1964-1989)
  • Piotr Aigner – architekt pałacu Lubomirskich
  • Jan Kanty Bartnik – polski duchowny katolicki, bernardyn, gwardian klasztoru bernardynów w Przeworsku
  • Fryderyk Bauman – architekt i rzeźbiarz, dekorator pałacu Lubomirskich
  • Józef Benbenek – założyciel Muzeum w Przeworsku
  • Kazimierz Rafał Chłapowski – starosta przeworski w latach 1913-1918
  • Wilhelm Chwałek – pierwszy komendant ZHP, architekt i geodeta miejski
  • Jan Chmurowicz – generał brygady WP, dowódca powiatu etapowego Przeworsk
  • Kazimierz Karp, dyrektor Liceum Ogólnokształcącego (1976-1997)
  • Kazimierz Koczocik – dyrektor szkoły męskiej w Przeworsku (1934-1963)
  • Władysław Kojder – działacz SL w Przeworsku
  • Henryk Jankowski – doktor, założyciel przeworskiego szpitala
  • Rufin Janusz – polski duchowny katolicki, bernardyn, gwardian klasztoru bernardynów, kapelan AK, ofiara represji komunistycznych
  • Rafał Jarosławski – właściciel Przeworska, fundator kościoła bernardynów
  • Rafał Jarosławski z Przeworska, właściciel Przeworska
  • Franciszek Lekszycki – zakonnik, bernardyn, kapłan, malarz, twórca wielu obrazów w kościele bernardynów
  • Antoni Lubomirski – fundator kościoła MB Śnieżnej
  • Franciszek Młynek – regionalista, współautor pierwszego przewodnika po mieście
  • Roman Penc – ksiądz proboszcz parafii pw. Ducha Świętego w Przeworsku (1936-1963)
  • Antoni Rarogiewicz – rzeźbiarz, twórca ołtarzy w przeworskich kościołach
  • Walenty Rybacki – burmistrz Przeworska (1921-1934)
  • Aleksander Saloni – folklorysta, badacz kultury ludowej Ziemi Przeworskiej
  • Józef Stefański – ksiądz, kapelan Obwodu Przeworsk AK
  • Leon Trybalski – regionalista, działacz kulturalno-oświatowy, założyciel Muzeum Pożarnictwa
  • Stanisław Żuk – twórca Skansenu Pastewnik
Znani Przeworszczanie

Osoby urodzone lub pochodzące z Przeworska, posiadające biogram na Wikipedii.

  • Marek Balawender – duchowny katolicki ze Stowarzyszenia Misji Afrykańskich, misjonarz w RPA
  • Marek Barbasiewicz – aktor
  • Salwator Bartosik – zakonnik bernardyn
  • Antoni Bukowy – lekarz pulmonolog i epidemiolog
  • Jan Bury (syn Józefa) – poseł
  • Ferdynand Władysław Czaplicki – kapitan, powstaniec styczniowy
  • Andrzej Ćwierz – poseł
  • Jerzy Gaczek – pianista, kompozytor, dyrygent
  • Jan Gryczman – major, chorąży Wojska Polskiego II RP, obrońca Westerplatte
  • Stanisław Janusz – poseł, II wicepremier w rządzie Edwarda Osóbki-Morawskiego
  • Wiesław Kałamarz – ksiądz, proboszcz par. Krasiczyn i Krościenko Niżne
  • Franciszek Kędziora – ksiądz, ppłk, kapelan WP
  • Wiesław Kielar – operator filmowy
  • Krzysztof Kłak – poseł
  • Józef Kotliński – ksiądz, misjonarz w Brazylii
  • Wojciech Kowal – kapłan rzymskokatolicki, misjonarz oblat Maryi Niepokalanej, wykładowca prawa kanonicznego
  • Mieczysław Kucel – duchowny, michalita
  • Krzysztof Lechowicz – ksiądz, poeta
  • Izabela Maria Lubomirska – księżna
  • Jerzy Rafał Lubomirski – książę
  • Eugeniusz Ignacy Luśniak – oficer armii austriackiej, generał brygady WP
  • Antoni Łotuszka – porucznik WP zamordowany w Katyniu
  • Jan Machniak – doktor teologii, wykładowca PAT
  • Janusz Maciejewicz – minister hutnictwa i przemysłu maszynowego w latach 1984-1987
  • Paweł Miesiąc – polski żużlowiec
  • Bronisław Mirecki – ksiądz, duszpasterz Polaków na Kresach
  • Zygmunt Mycielski – kompozytor, publicysta, pisarz i krytyk muzyczny
  • Elżbieta Piela-Mielczarek – poseł
  • Józef Niżnik – ksiądz, dziekan jaćmierski
  • Jakub Przeworski – wydawca i księgarz
  • Roman Reinfuss – etnograf
  • Tadeusz Rolski – pilot Wojska Polskiego
  • Zbigniew Mieczysław Rosiński – uczestnik kampanii francuskiej
  • Tadeusz Rut – lekkoatleta, mistrz Europy i medalista olimpijski
  • Roman Damian Sanguszko – ordynat zasławski
  • Helena Sierakowska – arystokratka, działaczka społeczna
  • Andrzej Skawina – profesor, lekarz anatom
  • Juliusz Starkel – pisarz, publicysta, działacz społeczny
  • Andrzej Sztolf – polski skoczek narciarski, olimpijczyk
  • Bolesław Ł. Taborski – biskup, sufragan przemyski
  • Piotr Trybalski – fotograf, podróżnik
  • Andrzej Turowicz – matematyk, zakonnik benedyktyn, kapłan katolicki
  • Antoni Tyszarski – uczestnik walk o Monte Cassino
Galeria Linki zewnętrzne
  • Strona oficjalna Urzędu Miasta Przeworska
  • Przeworsk w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom IX (Pożajście – Ruksze) z 1888 r.
Kontrola autorytatywna (obiekt geograficzny):
  • VIAF: 159449464
  • LCCN: n80132268
  • GND: 4323889-0
  • WorldCat
~wikipedia
Serdecznie polecamy:
KondolencjeWłaściwe kondolencje wypowiedziane tylko z wyczuciem, zobacz jak je wypowiedzieć.
Fitness LegionowoZadbaj o swoje zdrowie, Fitness Legionowo pomoże Ci odzyskać sylwetkę, zdrowy wygląd i witalność na co dzień. Mamy najlepszych ternerów!